Tunus’ta İslam Tarihi: Yayılışı ve Önemli Dönemleri

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Kayrevan'ın kuruluşu
Eğlebîler ve Fâtımîler
Hafsîler ve Zeytuna

Tunus (İfrîkıye), Arap fetihlerinde Kuzey Afrika’nın ilk kalıcı İslam merkezi oldu. Ukbe b. Nâfi’ 670 civarında Kayrevan şehrini kurdu. Eğlebîler, Fâtımîler, Zirîler ve Hafsîler döneminde Tunus ilim, ticaret ve Mâlikî fıkhının merkezlerinden biri hâline geldi.

Kayrevan’ın kuruluşu

Ukbe b. Nâfi’, Emevî komutanı olarak 670 civarında bugünkü Tunus’un içlerinde Kayrevan şehrini kurdu. Şehir, Kuzey Afrika’daki fetihler için bir karargâh ve İslam’ın bölgeye yayılması için bir merkez oldu. Kayrevan’daki Ukbe Camii (Cami-i Kebir), İslam dünyasının en eski camilerinden biri kabul edilir ve Mağrib mimarisinin ilk örneklerini taşır. Şehir, İslam’da dördüncü kutsal şehir olarak halk arasında anılırsa da bu, kesin bir dinî hüküm olmayıp geleneksel bir saygı ifadesidir.

Eğlebîler ve Fâtımîler

Abbasîlere bağlı Eğlebîler (800-909), İfrîkıye’yi yarı bağımsız yönetti. Bu dönemde Kayrevan ilim merkezi oldu; Mâlikî fıkhı, Sahnûn b. Sa’îd’in “el-Müdevvene” adlı eseriyle sistemleşti. Sicilya’nın fethi 827’de Eğlebîler tarafından başlatıldı. 909’da Fâtımîler, İsmâilî-Şiî bir devlet olarak Tunus’ta kuruldu; Mehdiyye’yi başkent yaptı ve sonra Mısır’a taşındı (969). Fâtımîlerin ayrılışıyla Zirîler Tunus’u yönetti; Zirîler, 11. yüzyılda Fâtımîlerden kopup Sünnî Mâlikî çizgiye dönmüştür.

Hafsîler ve Zeytuna

13. yüzyılda Muvahhidler’in valisi olan Hafsîler (1229-1574), Tunus’u bağımsız bir devlet olarak yönetti. Tunus şehri başkent oldu. Zeytuna Camii ve medresesi, 8. yüzyıldan itibaren ilim merkezi olarak varlığını sürdürdü. İbn Haldun (1332-1406), Tunus’ta doğmuş; “Mukaddime”sinde tarih ve toplum bilimine yeni bir bakış getirmiştir. Hafsî dönemi, Endülüs’ten gelen mültecilerin de katkısıyla zenginleşti.

Osmanlı idaresi

1574’te Osmanlı, Tunus’u İspanyol hâkimiyetinden alarak eyalet yaptı. Önce paşalarla, sonra dey ve bey unvanlı yöneticilerle fiilen yarı özerk bir yapı kuruldu. Hüseynîler (1705’ten itibaren) bey unvanlı bir hanedan olarak Osmanlı’ya şeklen bağlı kaldı. Osmanlı döneminde Hanefî mezhebi yönetici sınıf için kullanılsa da halkın çoğunluğu Mâlikî kaldı; Tunus’ta iki mezhebin müftüleri bir arada görev yaptı.

Fransız himayesi ve bağımsızlık

1881’de Bardo Antlaşması ile Fransız himayesi başladı. 1956’da bağımsızlık elde edildi; Habib Burgiba, ilk cumhurbaşkanı olarak ülkeyi laik-modernist bir çizgide yönetti. 1956’da çıkarılan Kişisel Statü Kanunu, çok eşliliği yasakladı ve boşanma hakkını mahkemelere bağladı; bu düzenleme İslam dünyasında tartışılan bir örnek oldu. Zeytuna’nın medresesi üniversiteye dönüştürüldü. 2011’deki Arap Baharı’nın başladığı yer Tunus’tur; sonrasında yeni anayasa ve siyasi gelişmeler yaşandı.

Dinî yapı

Tunus nüfusunun büyük çoğunluğu Sünnî Mâlikî’dir. Küçük bir İbâzî topluluk Cerbe adasında yaşar. Ülkede küçük Yahudi ve Hristiyan azınlıklar bulunur. Tunus’un dini otoritesi Dâru’l-iftâ ve Müftülük kurumudur. Tasavvufî gelenek (Şâzelî, Kâdirî, Tîcânî) halk arasında yaşar.

Komşularla bağlantı

Tunus’un tarihi, komşu Cezayir ve Libya’nın tarihiyle iç içedir: Cezayir’de İslam tarihi ve Libya’da İslam tarihi. Fâtımîlerin Mısır’a geçişi için Mısır’da İslam tarihi, Fas ile paylaşılan Mâlikî miras için Fas’ta İslam tarihi yazıları okunabilir.

Kayrevan’ın ilim geleneği ve Mâlikî miras

Kayrevan, 9. yüzyılda ilim ve fıkıh hayatıyla Kuzey Afrika’nın en önemli şehri hâline geldi. Sahnûn b. Sa’îd (ö. 854), Medine’de İmam Mâlik’in öğrencilerinden aldığı bilgileri “el-Müdevvene” adlı eserde topladı. Bu eser, Mağrib Mâlikî fıkhının temel başvuru kitaplarından olmuştur. İbn Ebî Zeyd el-Kayrevânî (ö. 996) ise “er-Risâle” adlı kısa fıkıh kitabıyla Mâlikî mezhebine mensup öğrencilerin klasik başvurusu oldu; bu eser bugün Batı Afrika’da bile okutulur. Kayrevan’daki bu ilim geleneği, Moritanya’nın Şinkit ilim geleneğine kadar uzanan bir zincirin başlangıçlarındandır; ayrıntı için Moritanya’nın camileri yazısına bakılabilir.

Endülüslü mülteciler ve kültürel zenginlik

1492 sonrasında ve 1609-1614 arasında İspanya’dan sürülen Müslüman (Moriskolar) ve Yahudi topluluklar Tunus’a geldi. Bu göç, Tunus’un mutfağından mimarisine, müziğinden el sanatlarına kadar birçok alanda Endülüs izlerini kalıcı kıldı. Tunus Medinesi, UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alır; tarihî çarşıları, camileri ve medreseleri bu çok katmanlı kültürü yansıtır. Bardo Müzesi ise İslam öncesi ve sonrası eserlerle ülkenin uzun tarihini sergiler.

Tunus’un ilim geleneğinde Cerbe Adası’ndaki İbâzî topluluğun ve Kerkennah gibi kıyı yerleşimlerinin de payı vardır.

Bu yönüyle Tunus, hem Arap-İslam hem Berberî hem Akdeniz kimliğini birleştiren çok katmanlı bir İslam tarihine sahiptir. Cerbe’deki İbâzî camileri ve Kayrevan’daki Ukbe Camii, bu çeşitliliğin mimari yansımalarıdır.

Hafsî dönemi sonrasında Tunus’un Zeytuna Üniversitesi’nde okutulan dersler arasında tefsir, hadis, fıkıh usulü, Arap dili ve mantık yer alırdı; mezunlar Mağrib’in kadılık ve müftülük makamlarını doldururdu.

Sıkça Sorulan Sorular

Kayrevan’ı kim kurdu?

Emevî komutanı Ukbe b. Nâfi’, yaklaşık 670 yılında Kayrevan şehrini kurdu.

Zeytuna Camii nedir?

Tunus’un eski başkentindeki, 8. yüzyıldan itibaren ilim merkezi olan cami ve medresedir; sonra üniversiteye dönüşmüştür.

Osmanlı Tunus’a ne zaman hâkim oldu?

1574’te İspanyol hâkimiyetini sona erdirerek Tunus’u eyalet yaptı.

Tunus ne zaman bağımsız oldu?

1881’den itibaren Fransız himayesinde kaldıktan sonra 1956’da bağımsızlığını kazandı.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 24 Haziran 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Kayrevan", "Eğlebîler" ve "Zeytûne Camii" maddeleri; İbn Haldun, Kitâbü'l-İber; Hichem Djaït, Al-Kairouan

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →