Türkiye’de İslam Tarihi: Yayılışı ve Önemli Dönemleri

Anadolu’nun İslamlaşması, 1071 Malazgirt Zaferi sonrasında Türkmen göçleriyle hız kazandı ve Selçuklu, Beylikler ile Osmanlı dönemlerinde yüzyıllar içinde tamamlandı. Cumhuriyet döneminde 1924’te kurulan Diyanet İşleri Başkanlığı, din hizmetlerini devlet çatısı altında yürütmüştür.

Anadolu’ya ilk İslam akınları

Anadolu’ya İslam ordularının ilk ulaşması Emevi ve Abbasi dönemlerinde, 7.-9. yüzyıllarda Bizans sınırındaki akınlarla başladı. Bu seferlerin kalıcı bir yerleşime dönüşmemesine rağmen, Malatya, Tarsus ve Antakya çevresinde Müslüman sınır boyu kültürü gelişti. Ayrıca Arap ve Fars kökenli âlimler ve gazilere ait destanlar bu bölgelerde yaşatıldı. Kalıcı dönüşüm ise Türklerin Anadolu’ya gelişiyle gerçekleşti.

Malazgirt ve Anadolu Selçuklu Devleti

26 Ağustos 1071’deki Malazgirt Meydan Muharebesi’nde Selçuklu Sultanı Alparslan, Bizans İmparatoru IV. Romanos Diogenes’i yenerek Anadolu’nun kapılarını Türkmen göçlerine açtı. Süleymanşah ve oğulları, 1077 civarında Anadolu Selçuklu Devleti’ni kurdu; önce İznik, sonra Konya merkez oldu. Konya, medreseleri, camileri ve tasavvuf çevreleriyle önemli bir ilim ve kültür merkezi haline geldi. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Hacı Bektâş-ı Velî, Ahi Evran ve Yunus Emre gibi şahsiyetler bu yüzyıllarda Anadolu’nun manevi dünyasını şekillendirdi. Selçuklu medreselerinde Sünnî akaid ve fıkıh eğitimi verilirken, tasavvuf tarikatları halk arasında güçlü bir yer edindi.

Beylikler dönemi ve Osmanlı’nın doğuşu

1243 Kösedağ Savaşı’nda Moğollara yenilen Anadolu Selçuklu Devleti dağılınca ortaya çıkan Beylikler (Karamanoğulları, Germiyanoğulları, Candaroğulları, Osmanlılar vb.) İslamlaşma sürecini sürdürdü. Ahi teşkilatı, esnaf birliklerini dinî-ahlaki bir çerçevede örgütledi. Dervişler, Balkanlar’a kadar uzanan fetih hareketlerinde ve iskân faaliyetlerinde rol oynadı. Bu çevrede doğan Osmanlı Beyliği, 14. yüzyılda büyüyerek Balkanlar’a geçti ve zamanla bir imparatorluğa dönüştü.

Osmanlı dönemi: şeyhülislamlık ve vakıf kültürü

Osmanlı Devleti, Hanefî mezhebini ve Mâtürîdî akaidini resmî çizgi olarak benimsemiştir. 1517’de Mısır’ın fethiyle Halifeliğin Osmanlı’ya geçtiği anlayışı yaygınlaşmış, devlet “Haremeyn hizmetkârı” unvanını taşımıştır. Şeyhülislam, fetva makamının başı olarak devlet işlerinde önemli bir rol üstlenmiştir. Vakıf sistemi, camileri, medreseleri, kervansarayları, hastaneleri ve çeşmeleri finanse eden geniş bir sosyal ağ oluşturdu. Mimar Sinan’ın eserleri, Süleymaniye ve Selimiye gibi camiler, Osmanlı İslam mimarisinin zirvesidir. Medrese eğitimi, tarikat zaviyeleri ve tekke edebiyatı, toplumsal ve kültürel hayatı şekillendirdi. Osmanlı hâkimiyeti altında Hristiyan ve Yahudi cemaatler millet sistemi çerçevesinde kendi dinî hukuklarını uyguladı.

Tanzimat’tan Cumhuriyet’e

19. yüzyılda Tanzimat (1839) ve Islahat (1856) fermanlarıyla hukuki eşitlik ve yeni kurumlar gündeme geldi. Mecelle (1869-1876), Hanefî fıkhını modern kanun biçimine sokan önemli bir hukuk metnidir. Medreselerin yanında yeni okullar açıldı ve din-bilim ilişkisi üzerine tartışmalar yoğunlaştı. I. Dünya Savaşı sonrasında Osmanlı Devleti dağıldı, Kurtuluş Savaşı ardından 1923’te Cumhuriyet ilan edildi.

Cumhuriyet dönemi ve Diyanet

1924’te hilafet kaldırıldı ve Şer’iyye ve Evkaf Vekâleti’nin yerine Diyanet İşleri Başkanlığı kuruldu. Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile medreseler kapatıldı, 1925’te tekke ve zaviyeler yasaklandı. 1928’de anayasadaki “devletin dini İslam’dır” maddesi kaldırıldı, 1937’de laiklik anayasaya girdi. 1950’lerden sonra çok partili hayatla birlikte din eğitimi, imam-hatip okulları ve ilahiyat fakülteleri yeniden gelişti. Diyanet bugün cami hizmetleri, hac organizasyonu, din eğitimi ve fetva işlerini yürütür. Türkiye’nin yaklaşık yüzde doksan dokuzunun Müslüman olduğu beyan edilir; ayrıntı için Türkiye’nin Müslüman nüfusu yazısına bakılabilir. Camiler ve mimari için Türkiye’nin camileri yazısı okunabilir.

Mezhep ve tarikat çeşitliliği

Türkiye’de Sünnî Hanefî çoğunluğun yanında Şâfiî mezhebine mensup Kürtler, Caferî mezhebine bağlı Azeri ve diğer toplulukları ve Alevî-Bektaşî inanç topluluğu yaşar. Nakşibendî, Kadirî, Mevlevî, Halvetî ve Rifaî tarikatları tarihsel olarak etkili olmuştur. Cumhuriyet döneminde tarikat faaliyetleri yasal olarak sınırlandırılmışsa da kültürel izleri sürmektedir.

Komşu coğrafyalarla bağlantı

Anadolu’nun İslam tarihi, Suudi Arabistan’daki İslam’ın doğuşu ile birbirine bağlıdır: Suudi Arabistan’da İslam tarihi. Mısır, Osmanlı’nın önemli bir vilayeti olduğundan Mısır’da İslam tarihi yazısı da bu bağlamı tamamlar. Kuzey Afrika için Fas’ta İslam tarihi ve Cezayir’de İslam tarihi yazıları okunabilir.

Anadolu’nun İslam kültüründeki öne çıkan şahsiyetler

Anadolu’da İslam kültürü, çok sayıda âlim, mutasavvıf ve sanatçıyla zenginleşmiştir. Mevlânâ’nın Mesnevî’si Fars edebiyatının zirvelerinden biridir ve Konya’da Mevlevîlik tarikatı doğmuştur. Yunus Emre’nin Türkçe ilahileri sade bir dille tasavvufu halka ulaştırmıştır. Hacı Bektâş-ı Velî’nin öğretileri Alevî-Bektaşî geleneğin temelini oluşturur. Osmanlı döneminde Molla Fenârî, Ebüssuûd Efendi, Birgivî Mehmed Efendi ve Kâtip Çelebi gibi âlimler fıkıh, kelam, tarih ve coğrafya alanlarında eserler vermiştir. Evliya Çelebi’nin Seyahatnâme’si, Osmanlı coğrafyasının dinî ve kültürel panoramasını sunar. Bu zengin miras, Anadolu’nun yalnızca siyasi değil, aynı zamanda ilim ve ahlak açısından da İslam dünyasında özel bir yeri olduğunu gösterir.

Sıkça Sorulan Sorular

Anadolu ne zaman İslamlaştı?

1071 Malazgirt Zaferi sonrasında Türkmen göçleriyle başlayan süreç, Selçuklu, Beylikler ve Osmanlı dönemlerinde yüzyıllar içinde tamamlandı.

Diyanet ne zaman kuruldu?

3 Mart 1924’te, hilafetin kaldırılmasıyla birlikte Şer’iyye ve Evkaf Vekâleti’nin yerine kurulmuştur.

Osmanlı’da resmî mezhep hangisiydi?

Fıkıhta Hanefî, akaidde Mâtürîdî çizgi resmî olarak benimsenmiştir.

Mecelle nedir?

1869-1876 arasında hazırlanan, Hanefî fıkhının muamelat bölümlerini kanun hâline getiren Osmanlı hukuk metnidir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 11 Ekim 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Anadolu", "Osmanlılar" ve "Diyanet İşleri Başkanlığı" maddeleri; Halil İnalcık, The Ottoman Empire: The Classical Age; Diyanet İşleri Başkanlığı, kurumsal tarihçe (diyanet.gov.tr)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →