Suudi Arabistan’da İslam Tarihi: Yayılışı ve Önemli Dönemleri

İslam, 7. yüzyılın başında bugünkü Suudi Arabistan topraklarındaki Mekke’de doğdu ve Medine’de devlet yapısına kavuştu. Mekke ve Medine, İslam dünyasının iki kutsal şehri olmaya devam eder. Modern Suudi Arabistan Krallığı ise 1932’de kurulmuştur.

Cahiliye dönemi ve Mekke

İslam öncesi dönemde Arap Yarımadası’nın Hicaz bölgesinde Mekke, Kâbe’nin bulunduğu ticaret ve ibadet merkezi olarak öne çıkardı. Kureyş kabilesi, hac ve ticaret yollarını denetleyerek şehre ekonomik güç kazandırdı. Hz. Muhammed (s.a.v.) yaklaşık 570 yılında bu şehirde dünyaya geldi. Yaklaşık 610’da ilk vahiy, Hira mağarasında geldi ve Mekke’de İslam daveti başladı. Müslümanlar bir süre baskıya maruz kaldı; Habeşistan’a hicretler yaşandı.

Hicret ve Medine devleti

622’de Hz. Peygamber ve ashabı Mekke’den Yesrib’e (Medine) hicret etti. Bu olay, İslam takviminin başlangıcı olarak kabul edilir. Medine’de Mescid-i Nebevî inşa edildi, Medine Sözleşmesi ile farklı toplulukların hak ve sorumlulukları düzenlendi. Bedir (624), Uhud (625) ve Hendek (627) gibi savaşlar yaşandı; 628’de Hudeybiye Antlaşması imzalandı. 630’da Mekke fethedilerek Kâbe putlardan temizlendi. 632’de Veda Haccı yapıldı ve aynı yıl Hz. Peygamber vefat etti. Arap Yarımadası’nın büyük bölümü bu dönemde İslam’ı kabul etmişti.

Raşid halifeler ve merkezin kayması

Hz. Ebû Bekir, Ömer, Osman ve Ali (r.a.) dönemlerinde İslam devleti Suriye, Irak, İran ve Mısır’a yayıldı. Medine, Raşid halifeler döneminin merkezi oldu. Hz. Ali devrinde başkent Kûfe’ye taşındı; Emevîler Şam’ı, Abbasîler Bağdat’ı merkez edindi. Böylece Hicaz’ın siyasi merkez olma özelliği azaldı; fakat Mekke ve Medine dinî merkez olarak önemini korudu. Her yıl hac sırasında İslam dünyasının dört bir yanından gelen hacılar bu şehirleri canlı tuttu.

Emevî, Abbasî ve Memlük dönemlerinde Hicaz

Hicaz, Emevî ve Abbasî dönemlerinde halifeliğe bağlı bir bölge olarak yönetildi. Mekke Şerifleri (Hasanî ve Hüseynî seyyid aileleri) yerel yönetimi elinde tuttu. Memlük sultanları 13.-16. yüzyıllarda Haremeyn’in korunması ve hac kafilelerinin güvenliği konusunda sorumluluk üstlendi; Kâbe’nin örtüsünü (kisve) Mısır’dan göndermek bir gelenek hâline geldi.

Osmanlı idaresi ve Şerifler

Yavuz Sultan Selim, 1517’de Mısır’ı fethedince Mekke Şerifi Hicaz’ın anahtarlarını Osmanlı padişahına sundu. Böylece Osmanlı padişahları “Hâdimü’l-Haremeyni’ş-Şerîfeyn” unvanını taşıdı. Osmanlı dönemi boyunca Hicaz Demiryolu (1900-1908), Mescid-i Nebevî’nin onarımları ve vakıf hizmetleriyle Haremeyn’e büyük yatırım yapıldı. Şerifler yerel özerkliği korudu. I. Dünya Savaşı’nda Şerif Hüseyin liderliğinde 1916 Arap İsyanı başladı ve Hicaz Osmanlı’dan ayrıldı.

Suudi devletlerinin kuruluşu

18. yüzyılın ortasında Diriyye’de Muhammed b. Suûd ile Muhammed b. Abdülvehhâb arasındaki ittifak, birinci Suudi devletinin temelini attı. Bu devlet, 1818’de Osmanlı adına Mehmed Ali Paşa’nın oğlu İbrahim Paşa tarafından yıkıldı. İkinci Suudi devleti (1824-1891) kısa ömürlü oldu. Abdülaziz b. Suûd, 1902’de Riyad’ı ele geçirdi ve 1925’te Hicaz’ı aldı. 1932’de Suudi Arabistan Krallığı resmen ilan edildi. 1938’de petrol keşfi ülkenin ekonomik gelişimini hızlandırdı. Krallık, Mekke ve Medine’deki iki Harem’in hizmetlerini üstlenmekte olup bugün hac organizasyonu ve Kur’an yayın kurumları yürütmektedir.

Günümüzde Haremeyn

Her yıl milyonlarca Müslüman hac ve umre için Mekke ve Medine’ye gelir. Mescid-i Haram’ın genişletilmesi, Mescid-i Nebevî’nin yenilenmesi ve hac organizasyonu büyük ölçekli projelerdir. Tarihî mirasın korunması, kimi çevrelerce eleştirilmektedir. Bu konuda farklı görüşler olduğu için akademik ve resmî kaynakların birlikte okunması gerekir. Türkiye ile tarihî bağlantı için Türkiye’de İslam tarihi, Mısır için Mısır’da İslam tarihi yazıları okunabilir. Kuzey Afrika bağlantıları için Fas’ta İslam tarihi ve Cezayir’de İslam tarihi yazılarına bakılabilir.

Haremeyn’de ilim ve hac hizmetleri

Mekke ve Medine, tarih boyunca yalnızca hac mekânı değil, aynı zamanda ilim merkezleri olmuştur. Mescid-i Haram’da ve Mescid-i Nebevî’de ders halkaları kurulmuş; İslam dünyasının dört bir yanından gelen öğrenciler burada fıkıh, hadis, tefsir ve dil bilgisi dersleri almıştır. Hanefî, Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî mezheplerinin dört ayrı imamı, Osmanlı döneminde Kâbe çevresinde cemaate namaz kıldırmıştır. Hac organizasyonları için kurulan vakıflar, su kuyuları, yol kaleleri ve misafirhaneler Osmanlı döneminde sistematik hâle gelmiştir. Zemzem Kuyusu’nun bakımı, Mekke şehrinin su ihtiyacını karşılayan Zübeyde Su Yolu gibi bayındırlık hizmetleri Abbasî dönemine kadar uzanır.

Medine’de Mescid-i Nebevî ve Ravza

Hz. Peygamber’in Medine’deki mescidi, hicretten hemen sonra sade bir yapı olarak kurulmuştur. Ebû Bekir, Ömer ve Osman’ın kabirleri Ravza-i Mutahhara’da, Hz. Peygamber’in Hücre-i Saadet’inin yakınındadır. Abbasî, Memlük ve Osmanlı sultanları mescidin onarımına ve genişletilmesine katkıda bulundu. Sultan Abdülmecid döneminde (19. yüzyıl) yenilenen mescit, Osmanlı süslemeleri ve hat sanatıyla bugün de ziyaretçilerin dikkatini çeker. Suudi dönemde yapılan genişletmelerle mescit çok daha büyük bir hâle gelmiştir.

Sıkça Sorulan Sorular

İslam ilk nerede doğdu?

Bugünkü Suudi Arabistan’ın Hicaz bölgesindeki Mekke’de, yaklaşık 610’da ilk vahiyle başladı.

Hicret ne zaman oldu?

622’de Hz. Peygamber ve ashabı Mekke’den Medine’ye hicret etti; bu tarih İslam takviminin başlangıcıdır.

Suudi Arabistan Krallığı ne zaman kuruldu?

1932’de, Abdülaziz b. Suûd tarafından resmen ilan edilmiştir.

Osmanlı Haremeyn’i ne zaman yönetti?

1517’de Mısır fethinden sonra Mekke Şerifi’nin Osmanlı’ya bağlılığıyla başlayıp I. Dünya Savaşı’na kadar sürdü.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 30 Ağustos 2026 · Kaynaklar: İbn Hişâm, es-Sîre; Taberî, Târîhu'r-rusûl ve'l-mülûk; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Hicaz", "Mekke" ve "Suûdî Arabistan" maddeleri

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →