Filistin’de İslam Tarihi: Yayılışı ve Önemli Dönemleri

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Kudüs'ün Müslümanlar için önemi
Hz. Ömer ve Kudüs'ün fethi
Emevî ve Abbasî dönemi

Filistin, İslam’da Mescid-i Aksa’nın bulunduğu kutsal topraklardır. Kudüs, Hz. Ömer döneminde 637-638 civarında barışla Müslümanların eline geçti. Kubbetü’s-Sahra (691-692), İslam mimarisinin en eski ve en önemli yapılarındandır. Bölge Müslümanlar, Hristiyanlar ve Yahudiler için ortak kutsal mekânlara sahiptir.

Kudüs’ün Müslümanlar için önemi

Kur’an’ın İsrâ Suresi’nin ilk ayetinde (17/1) Hz. Peygamber’in Mescid-i Haram’dan “çevresini mübarek kıldığımız Mescid-i Aksa’ya” götürüldüğü bildirilir. Kudüs, Müslümanların ilk kıblesi olmuştur; hicretten yaklaşık on altı ya da on yedi ay sonra kıble Kâbe’ye çevrilmiştir. Mescid-i Aksa, Mekke’deki Mescid-i Haram ve Medine’deki Mescid-i Nebevî’den sonra, ziyareti sevap sayılan üç mescitten biri kabul edilir. Bu nedenle Filistin, Müslümanların manevi coğrafyasında önemli bir yere sahiptir.

Hz. Ömer ve Kudüs’ün fethi

Hz. Ömer döneminde Ebû Ubeyde b. Cerrâh ve Amr b. Âs komutasındaki ordular Filistin’in şehirlerini aldı. Kudüs Patriği Sophronius, şehri bizzat halifeye teslim etmeyi talep etti. Hz. Ömer 637-638 civarında Kudüs’e gitti ve halka “Ömer Eman Antlaşması”nı (Ahidnâme-i Umeriyye) verdi. Bu metin, Hristiyanların can, mal ve ibadet yerlerinin korunmasını güvence altına alıyordu. Rivayetlere göre Hz. Ömer, Kıyame Kilisesi’nde namaz kılmaktan bilerek kaçındı ve şehrin kutsal kayanın bulunduğu alanına bir mescit yaptırdı.

Emevî ve Abbasî dönemi

Emevî Halifesi Abdülmelik b. Mervân, 691-692 yıllarında Kubbetü’s-Sahra’yı inşa ettirdi. Oğlu Velîd, Mescid-i Aksa’yı büyüttü. Bu yapılar Haram-ı Şerif (Temple Mount) olarak anılan alanda yer alır. Abbasî döneminde Filistin ilim merkezi oldu; İmam Şâfiî, 767’de Gazze’de dünyaya geldi. Hanefî fakih Muhammed eş-Şeybânî’nin Filistin’de görev yaptığı rivayet edilir. Remle şehri, Emevî dönemi sonrası idari merkez olarak kuruldu.

Haçlılar ve Selahaddin

1099’da Haçlılar Kudüs’ü ele geçirdi ve çok sayıda Müslüman ve Yahudi hayatını kaybetti. Kubbetü’s-Sahra bir kiliseye, Mescid-i Aksa ise Tapınak Şövalyeleri’nin karargâhına çevrildi. Selahaddin Eyyûbî, 1187’deki Hattin Savaşı’nı kazanıp Kudüs’ü aldı; şehirdeki Hristiyanlara kuşatma süresince herhangi bir toplu zarar vermemesiyle tanındı. Mescid-i Aksa yeniden ibadete açıldı ve Nureddin Zengî’nin yaptırdığı minber buraya yerleştirildi.

Memlük ve Osmanlı dönemi

Memlükler (1260-1516) döneminde Kudüs, medreseler, zaviyeler ve vakıflarla bir ilim şehri hâline geldi. Mescid-i Aksa çevresindeki Memlük mimarisi bugün de ziyaretçilerin dikkatini çeker. 1516-17’de Yavuz Sultan Selim, Filistin’i Osmanlı topraklarına kattı. Kanuni Sultan Süleyman, 16. yüzyılda Kudüs surlarını yeniden yaptırdı ve çeşmeler inşa ettirdi. Osmanlı döneminde şehir Müslüman, Hristiyan ve Yahudi cemaatlerin millet sistemi içinde yaşadığı bir yerdi. Kutsal mekanlardaki “status quo” düzeni de Osmanlı fermanlarına dayanır.

İngiliz mandası ve 20. yüzyıl

I. Dünya Savaşı sonunda 1917’de İngiliz kuvvetleri Kudüs’e girdi. 1920-1948 arasında Filistin, Milletler Cemiyeti manda yönetimi altında kaldı. Bu dönemde Yahudi göçü arttı ve Arap-Yahudi gerilimi yükseldi. 1947’de BM’nin Bölüşüm Planı, 1948’de İsrail Devleti’nin kuruluşu ve arkasından gelen savaşlar, Filistinlilerin yerinden edilmesine (Nakba) yol açtı. Bölgenin bu yakın tarihi siyasi bakımdan hâlâ tartışmalıdır; farklı taraflar olaylara farklı anlatılarla yaklaşır. Bu yazıda siyasi bir değerlendirme yapılmamakta, dinî ve tarihî bağlam anlatılmaktadır.

Dinî ve kültürel mekânlar

Filistin’de Mescid-i Aksa ve Kubbetü’s-Sahra dışında Halil’deki İbrahim Camii (Haram-ı İbrahim), Nablus’taki Yusuf Türbesi çevresi ve Gazze’deki Ömeri Camii gibi birçok önemli yapı vardır. Beytüllahim’deki Doğuş Kilisesi ve Kıyame Kilisesi Hristiyanlar için kutsaldır. Filistin’de Sünnî Müslümanlar (çoğunlukla Şâfiî ve Hanefî) çoğunluktadır; yerli Hristiyan cemaatler de yüzyıllardır yaşar. Komşu coğrafyalar için Ürdün’de İslam tarihi, Suriye’de İslam tarihi, Lübnan’da İslam tarihi, Mısır’da İslam tarihi ve Yemen’de İslam tarihi yazıları okunabilir.

Âlimler, medreseler ve tasavvuf

Filistin, İslam ilim tarihinde Kudüs, Gazze, Nablus ve Halil’de medreseler yetiştirmiştir. Memlük döneminde Kudüs’te yüzlerce medrese, ribat ve zaviye bulunuyordu; Eşrefiyye ve Tankiziyye medreseleri bu geleneğin örnekleridir. Gazzeli İmam Şâfiî, mezhebin kurucusudur. Halil’deki Hz. İbrahim Camii, Hz. İbrahim, Hz. İshak, Hz. Yakup ve eşlerinin makamı olduğuna inanılan Mağara-i Mahpela üzerinde yer alır; hem Müslümanlar hem Yahudiler için kutsaldır. Kudüs’teki Halvetî, Kadirî, Nakşibendî ve Şâzelî zaviyeleri, tasavvuf geleneğinin canlı olduğunu gösterir. Osmanlı döneminde Kudüs’te kurulan Osmanlı kütüphaneleri de ilim hayatını destekledi.

Mescid-i Aksa’nın mimari ve vakıf yapısı

Haram-ı Şerif alanı yaklaşık 144 dönümdür ve Kubbetü’s-Sahra, Mescid-i Aksa, Kubbetü’s-Silsile ve onlarca çeşme, kubbe ve medreseden oluşur. Alan, Ürdün’ün Kudüs Evkaf İdaresi tarafından idare edilir; bu düzen “status quo” olarak bilinir. Kubbetü’s-Sahra’nın altın kaplama kubbesi 20. yüzyılda yenilenmiştir. Bu alandaki hukuki ve idari düzen, bölgedeki siyasi tartışmaların merkezindedir; farklı taraflar farklı hukuki iddialar öne sürer.

Sıkça Sorulan Sorular

Kudüs ne zaman fethedildi?

Hz. Ömer döneminde 637-638 civarında barış yoluyla Müslümanların eline geçti ve şehir halkına eman verildi.

Kubbetü’s-Sahra’yı kim yaptırdı?

Emevî Halifesi Abdülmelik b. Mervân, 691-692 yıllarında yaptırdı.

İmam Şâfiî nerede doğdu?

767’de Gazze’de dünyaya geldiği kabul edilir.

Selahaddin Kudüs’ü ne zaman geri aldı?

1187’de Hattin Savaşı’nın ardından Kudüs’ü Haçlılardan geri aldı.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 6 Haziran 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Kudüs", "Mescid-i Aksâ" ve "Filistin" maddeleri; Taberî, Târîhu'r-rusûl ve'l-mülûk; Karen Armstrong, Jerusalem: One City, Three Faiths

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →