Türkmenistan’da İslam Tarihi: Yayılışı ve Önemli Dönemleri
Türkmenistan'da İslam tarihi; Merv'in fethi, Selçuklu ve Harezmşahlar, Türkmen boyları ve tasavvuf, Rus fethi, Sovyet dönemi, bağımsızlık sonrası dinî yapı ve camiler hakkında özet.
- Merv'in fethi
- Selçuklular
- Harezmşahlar, Moğollar ve Türkmen boyları
Türkmenistan’da İslam, Merv’in 651 civarında Müslümanlarca fethedilmesiyle başladı. Selçuklular Merv’i başkent yaptı ve Büyük Selçuklu Devleti buradan Anadolu’ya uzanan bir imparatorluğa dönüştü. Bugün nüfusun yaklaşık yüzde doksanı Müslümandır ve çoğu Sünnî Hanefî’dir.
Merv’in fethi
Hz. Osman döneminde Abdullah b. Âmir komutasındaki ordu, 651 civarında Horasan’ı aldı ve Merv’i fethetti. Merv, Emevî ve Abbasî dönemlerinde Horasan’ın başkenti olarak İslam dünyasının önemli ilim ve ticaret merkezlerinden biriydi. Abbasî devrimi Merv’de başladı; Ebû Müslim-i Horasânî bu şehirden hareketle Abbasîleri iktidara taşıdı. Abbasî halifesi Memun (813-833), Merv’de yaşadı ve bir süre başkent olarak kullandı. Merv’de İmam Buhârî ve İmam Ahmed b. Hanbel gibi ünlü âlimlerin ilim yolculuğunda uğradığı kayıtlıdır.
Selçuklular
11. yüzyılın başında Oğuz boylarından Selçuklular, Dandanakan Savaşı’nda (1040) Gazneli Devleti’ni yenerek Horasan’a hâkim oldu. Tuğrul Bey ve Çağrı Bey önderliğinde kurulan Büyük Selçuklu Devleti, Merv ve Nişabur’u kilit şehirler olarak kullandı. Sultan Sencer (1118-1157) döneminde Merv, İslam dünyasının en büyük şehirlerinden biri oldu; Sencer Türbesi (12. yüzyıl) günümüzde UNESCO Dünya Mirası’ndaki Merv alanının simgesidir. Selçuklular, Sünnî Hanefî-Şâfiî çizgiyi desteklemiş, Nizâmiye medreselerini yaygınlaştırmış ve Abbasî halifesinin koruyucusu olmuştur. Alparslan’ın 1071 Malazgirt Zaferi ile Anadolu’nun kapısı açıldı. Anadolu’daki gelişmeler için Türkiye’de İslam tarihi yazısı okunabilir.
Harezmşahlar, Moğollar ve Türkmen boyları
Selçuklu sonrasında Harezmşahlar bölgeyi yönetti; Gürgenç (Kunya-Urgenç) ilim ve ticaret merkeziydi. 1221’de Moğol istilası Merv’i yaktı ve çok sayıda sivili öldürdü; şehir bir daha eski gücüne kavuşamadı. Türkmen boyları (Teke, Yomut, Ersari, Göklen, Salır, Sarık) sonraki yüzyıllarda göçebe veya yarı göçebe yaşamlarını sürdürdü. Tasavvuf, özellikle Nakşibendî ve Kadirî yolları, Türkmen toplumunda ve “ışan” (seyyid) ailelerinde etkili oldu. Mahdumkulu Firaki (1733-1798), Türkmen edebiyatının büyük şairi olarak İslami ahlak ve birlik temasını işledi; Türkmenler onu manevi bir önder olarak da sayar.
Rus fethi ve Sovyet dönemi
1881’de Gökdepe Kalesi’nin düşmesiyle Rus İmparatorluğu Türkmen topraklarını ele geçirdi. Sovyet döneminde camiler kapatıldı, din adamları baskıya uğradı, vakıf malları kamulaştırıldı. 1948 Aşkabat depremi şehri büyük ölçüde yıktı. Buna rağmen halk, mezar ziyaretlerini ve kutsal mekânlardaki geleneklerini gizlice sürdürdü. 1991’de Türkmenistan bağımsız oldu.
Bağımsızlık sonrası dönem
Bağımsızlıkla birlikte din özgürlüğü yasalaştı ve camiler yeniden açıldı. Devlet, dinî faaliyetleri kayıt ve denetim altında tutar. Aşkabat’taki Ertuğrul Gazi Camii (1998), Türkiye’nin yardımıyla yapılmıştır; Gökdepe’deki Türkmenbaşı Ruhy Camii (Gypjak Camii, 2004) ise Orta Asya’nın en büyük camilerinden biridir. Ruhnama kitabı, 2000’li yıllarda okullarda ve camilerde okutulması zorunlu hale getirilmiş, bu uygulama sonraki yıllarda kaldırılmıştır. Türkmenistan Müslümanları çoğunlukla Sünnî Hanefî’dir. Komşu Özbekistan ve Tacikistan için Özbekistan’da İslam tarihi, Tacikistan’da İslam tarihi, Kazakistan’da İslam tarihi, Kırgızistan’da İslam tarihi ve Azerbaycan’da İslam tarihi yazıları okunabilir.
Gürgenç, Nesâ ve Kunya-Urgenç anıtları
Türkmenistan’ın tarihî İslam mirası yalnızca Merv’le sınırlı değildir. Kuzeydeki Kunya-Urgenç (Gürgenç), Harezmşahlar döneminin başkenti olarak 12.-13. yüzyılda ilim ve ticaret merkeziydi. Şehirde Kutlug Timur Minaresi (60 metre), Türabek Hanım Türbesi, İl-Arslan Türbesi ve Necmeddin Kübrâ Türbesi bulunur ve UNESCO Dünya Mirası’ndadır. Necmeddin Kübrâ (ö. 1221), Kübreviyye tarikatının kurucusudur ve Moğol istilasında Gürgenç’in savunmasında şehit düştüğü rivayet edilir. Aşkabat yakınlarındaki Nesâ (Nisa) kalıntıları ise Part ve İslami dönem katmanlarını içerir; UNESCO Dünya Mirası’dır. İslam âlimi Nesâî’nin (hadis imamı) bu çevreden olduğu kabul edilir.
Türkmenlerde halk dindarlığı
Türkmen toplumunda “ışan” olarak bilinen seyyid ve evliya soyundan aileler, dinî otorite olarak önemli bir rol oynar. Kabilelerin (ıl) kendi mezarlıkları ve ziyaret mekânları vardır. Doğum, düğün ve cenaze törenlerinde İslami usullerle birlikte Türkmen adetleri sürdürülür. Halı dokumacılığı ve gümüş işçiliği gibi geleneksel sanatlarda İslami geometrik motifler yaygındır. Ramazan ve bayramlarda sade ama bereketli sofralar kurulur; “plov” (pilav) Türkmen mutfağının bayram yemeğidir. Bu halk dindarlığı, Sovyet döneminde bile ev içinde gizlice yaşatılmıştır.
Dinî kurumlar ve eğitim
Türkmenistan’da dinî işleri Türkmenistan Müslümanları Dinî İdaresi yürütür ve ülkede yaklaşık 400 cami bulunduğu belirtilir. Aşkabat’taki Dinî Eğitim Kurumları, İslam üniversitesi ve medreseler devlet denetimindedir. Dinî yayınlar, hac ve dinî eğitimin düzenlenmesi hükümetin yetkisindedir. İslami hareketlere yönelik katı denetim politikası uygulanır. Bu çerçevede dinî görünürlük genellikle devlet törenleri ve resmî camilerle sınırlıdır.
Türkmenistan’ın İslam tarihi, Merv ve Gürgenç gibi ilim şehirlerinin parlak mirasıyla, bozkırın göçebe geleneklerinin birleşiminden oluşur.
Sıkça Sorulan Sorular
Merv’i kim fethetti?
Hz. Osman döneminde Abdullah b. Âmir komutasındaki ordu, 651 civarında Merv’i fethetti.
Selçuklu başkenti Merv neden önemlidir?
Sultan Sencer döneminde İslam dünyasının büyük şehirlerinden biriydi; Sencer Türbesi UNESCO Dünya Mirası’ndadır.
Mahdumkulu Firaki kimdir?
18. yüzyılda yaşamış büyük Türkmen şairidir; şiirlerinde İslami ahlak ve birlik temalarını işlemiştir.
Türkmenistan’da hangi cami büyüktür?
Gökdepe’deki Türkmenbaşı Ruhy Camii (2004) Orta Asya’nın en büyük camilerinden biridir.
Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Türkmenistan", "Merv" ve "Selçuklular" maddeleri; UNESCO, Merv Devlet Tarih ve Kültür Parkı (whc.unesco.org); W. Barthold, Turkestan Down to the Mongol Invasion
İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular
80 sorunun tamamı →Bu içerik faydalı oldu mu?
Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.
Kaynakça
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Türkmenistan", "Merv" ve "Selçuklular" maddeleri
- UNESCO, Merv Devlet Tarih ve Kültür Parkı (whc.unesco.org)
- W. Barthold, Turkestan Down to the Mongol Invasion
Genel kaynaklarımız için Kaynakça sayfasına bakınız. Fetva için: Diyanet İşleri Başkanlığı, Alo 190.