Somali’de İslam Tarihi: Yayılışı ve Önemli Dönemleri

Somali’de İslam, Arap yarımadasıyla yakın bağlar sayesinde İslam’ın ilk yüzyıllarında kıyı şehirlerinde yerleşmiş, orta çağda Adal ve Ajuran gibi yapıların çatısı olmuş ve günümüzde nüfusun neredeyse tamamının mensup olduğu bir din hâline gelmiştir. Halkın çoğu Sünni ve Şâfiî mezhebindendir.

Habeşistan Hicreti ve Erken Temaslar

Somali’nin kuzey kıyıları, Aden Körfezi’ni karşıdan gören bir bölgede yer aldığı için Arap yarımadasıyla ticaret ilişkileri çok eskidir. Mekke’deki Müslümanların 615 civarında Habeşistan’a sığınması (ilk hicret) Kızıldeniz kıyısındaki bölgelerde İslam’ın tanınmasını sağlayan olaylardan biridir. Kaynaklarda Somali kıyıları ile erken İslam toplumu arasındaki doğrudan temaslar için yeterli ayrıntı bulunmasa da Zeyla ve Berbera limanlarında 7.-9. yüzyıllarda Müslüman tüccar topluluklarının oluştuğu kabul edilir. Rivayetlere göre bazı Somali klanlarının atası olarak anılan Arap kökenli şeyhler bu dönemde bölgeye yerleşmiştir.

Kıyı Şehirleri: Zeyla, Berbera ve Mogadişu

Orta çağda Mogadişu, Merka ve Barawa Hint Okyanusu ticaretinin önemli limanlarıydı. İbn Battûta 14. yüzyılın başlarında Mogadişu’yu ziyaret etti ve şehrin sultanını, kadılarını ve ticaret hayatını anlattı. Şehirdeki Fahreddin Camii’nin 1269 tarihli kitabesi, İslami şehir kültürünün ne kadar eski olduğunu gösterir. Bu şehirlerde Arap ve İran kökenli ailelerin yanı sıra Somalili yerli halk Şâfiî fıkhı ekseninde bir ilim geleneği geliştirdi.

Adal Sultanlığı ve Ahmed Gurey

Zeyla merkezli Adal Sultanlığı 14.-16. yüzyıllarda Habeş krallığıyla hem ticari hem siyasi rekabet içindeydi. Ahmed b. İbrahim el-Gazi, 1529’dan itibaren büyük seferlerle Habeş yaylalarının önemli bölümünü kontrol altına aldı. Portekiz’in 1541’de Habeş krallığına askerî yardım göndermesi dengeyi değiştirdi ve Ahmed 1543’te Wayna Daga Savaşı’nda öldü. Bu dönemde Osmanlı da Kızıldeniz’de nüfuzunu artırdı; Zeyla ve Berbera gibi kıyı şehirleri bir süre Osmanlı’ya bağlı Habeş Eyaleti çerçevesinde yönetildi.

Ajuran ve Geledi Dönemleri

Güney Somali’de 13.-17. yüzyıllarda Ajuran Sultanlığı su kuyuları, kaleleri ve ticaret ağıyla Hint Okyanusu limanlarını kontrol etti. Daha sonra Geledi Sultanlığı (17.-19. yüzyıl) ve Zanzibar Sultanlığı’nın kıyı üzerindeki nüfuzu devam etti. Bu devletlerin hukuk anlayışı Şâfiî fıkhına dayanıyordu ve örfî hukuk (xeer) ile iç içe geçmişti.

Tarikatlar ve Direniş

19. yüzyılda Kadiriyye tarikatı, Şeyh Üveys el-Barâvî (1847-1909) gibi âlimlerin gayretiyle Somali kırsalında yayıldı. Ahmediyye-Salihiyye tarikatı ise Muhammed Abdullah Hasan’ın (İngiliz kaynaklarında “Mad Mullah”) önderliğinde 1899’dan 1920’ye kadar Somali Derviş Hareketi adıyla sömürgeciliğe karşı mücadele etti. Hasan’ın şiirleri Somali edebiyatının önemli eserleri arasındadır. Bu hareket, İngiliz, İtalyan ve Habeş güçlerine karşı yürütüldü.

Bağımsızlık Sonrası ve Çağdaş Durum

1960’ta İngiliz ve İtalyan Somalisi birleşerek bağımsız Somali Cumhuriyeti’ni kurdu. 1991’de merkezi devletin çökmesi sonrası ülke uzun süren iç çatışma ve kıtlıklar yaşadı. Bu dönemde yerel İslami mahkemeler birçok bölgede güvenlik ve hukuk hizmeti verdi. Şiddet yanlısı gruplar ortaya çıksa da Somalili Müslümanların büyük çoğunluğu geleneksel tarikat ve Şâfiî çizgisini sürdürmüştür. Ülkede çok sayıda cami, Kur’an okulu ve Mogadişu Üniversitesi bünyesinde İslam çalışmaları programı bulunur.

Somalililer yurtdışında, özellikle Birleşik Krallık, İskandinav ülkeleri, ABD ve Kanada’da diaspora toplulukları oluşturdu; bu topluluklar camiler ve yardım kuruluşları kurdu. Bölgesel bağlam için Etiyopya, Kenya ve Sudan yazılarına; diasporanın yerleştiği ülkeler için İsveç ve Kanada yazılarına bakılabilir.

Dil, Edebiyat ve Dinî Hayat

Somali dilindeki dinî şiir ve methiyeler, tarikat zikirlerinde ve Mevlid törenlerinde okunur. Geleneksel eğitim kurumları olan duksi (Kur’an okulları) çocuklara Kur’an okumayı öğretir. Kadınlar, aile içi dinî eğitim ve hayır organizasyonlarında önemli rol oynar. Ramazan ayında toplumsal yardımlaşma güçlenir, hacıların dönüşü ise büyük törenlerle karşılanır.

Diaspora ve Yardım Ağları

İç savaş yıllarında çok sayıda Somalili yurtdışına göç etti. Minneapolis, Londra, Stockholm, Toronto ve Dubai gibi şehirlerde kurulan topluluklar ülkedeki akrabalarına düzenli para gönderir. Bu havale sistemi, ülke ekonomisinin önemli bir bölümünü destekler. Diaspora camileri aynı zamanda Somali dili ve geleneklerinin korunduğu merkezlerdir. Ramazan ayında toplanan bağışlar kıtlık ve kuraklık dönemlerinde yardım ulaştırılmasında kullanılır.

Somali toplumunda klan bağları ile İslami hukuk birbirini tamamlar. Uyuşmazlıklarda yaşlılar meclisi geleneksel hukuka, şeyhler ise fıkıh ilkelerine başvurur. Bu iki kaynağın birlikte işlemesi, devlet kurumlarının zayıf olduğu dönemlerde toplumsal düzenin sürmesine yardım etmiştir.

Sıkça Sorulan Sorular

Somali’de İslam ne zaman yayıldı?

Arap yarımadasına yakınlığı nedeniyle İslam’ın ilk yüzyıllarında Zeyla ve Berbera gibi limanlarda Müslüman tüccar toplulukları oluştu. İç kesimlere yayılma ise yüzyıllar içinde tüccar, âlim ve tarikatlar aracılığıyla gerçekleşti.

Fahreddin Camii nedir?

Mogadişu’da 1269 tarihli kitabesi bulunan ve şehrin en eski camilerinden biri olarak bilinen yapıdır. Somali kıyılarının orta çağdaki İslami şehir kültürünün göstergesi sayılır.

Ahmed Gurey kimdir?

Adal Sultanlığı ordusunun komutanı Ahmed b. İbrahim el-Gazi, Somalice ve Amharca kaynaklarda “Gurey” ya da “Gran” olarak anılır. 1529’dan sonra Habeş topraklarına büyük seferler düzenlemiş ve 1543’te Portekiz destekli birliklerle savaşırken ölmüştür.

Somali’de hangi mezhep ağırlıktadır?

Halkın büyük çoğunluğu Sünni olup Şâfiî mezhebini takip eder. Kadiriyye, Ahmediyye ve Salihiyye gibi tarikatlar tarihsel olarak etkili olmuştur.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 25 Haziran 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Somali" maddesi; I. M. Lewis, A Modern History of the Somali; Nehemia Levtzion ve Randall Pouwels, The History of Islam in Africa; Diyanet İşleri Başkanlığı (diyanet.gov.tr)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →