Sudan’da İslam Tarihi: Yayılışı ve Önemli Dönemleri

Sudan’da İslam, 7. yüzyıldaki Mısır sınırı antlaşmalarıyla başlayan ilk temaslardan, Nubya krallıklarının tedricen dönüşümüne, Funj Sultanlığı’nın kuruluşuna, Mehdî devletine ve bağımsızlık sonrası dönemin siyasi çekişmelerine uzanan çok katmanlı bir tarihe sahiptir.

Nubya ve Bakt Antlaşması

İslam öncesinde bugünkü Sudan’ın kuzeyinde Hristiyan Nubya krallıkları vardı: Nobatia, Makurya ve Alodia. Mısır’ın fethinden sonra Müslüman ordular güneye doğru ilerledi. 652 civarında Mısır Valisi Abdullah b. Sa’d ile Makurya hükümdarı arasında yapıldığı kabul edilen Bakt Antlaşması, iki taraf arasında barışı ve her yıl belli sayıda insan ve mal teslimi karşılığında ticaret serbestliğini düzenliyordu. Antlaşmanın tarihi niteliği ve hükümleri üzerinde araştırmacılar arasında farklı yorumlar vardır.

Yavaş Yayılma: Arap Kabileleri ve Tüccarlar

Orta çağ boyunca Arap kabileleri doğuya ve kuzeye doğru Nil vadisine yerleşti, Nubyalılarla evlilik ve ticaret ilişkileri kurdu. Zamanla Nubya krallıkları zayıfladı ve 14.-15. yüzyıllarda Makurya çöktü. Kızıldeniz kıyısında Süvakin limanı hac yolculuğunun önemli duraklarından biri oldu. Bu süreçte Arapçanın ve İslami hukukun yayılması aşamalı gerçekleşti ve mahalli geleneklerle birleşti.

Funj Sultanlığı ve Tarikat Şeyhleri

1504’te Sennar’da kurulan Funj Sultanlığı, Mavi Nil ve Beyaz Nil çevresinde İslam’ı resmî çerçeveye oturtan ilk büyük devlettir. Sultanlık Abdullah Cemmâ’ liderliğindeki Arap kabileleriyle ittifak içinde hareket etti. Bu dönemde Sudan’da Kadiriyye ve Şâzeliyye gibi tarikatların şeyhleri halk arasında etkili oldu; Muhammed b. Dayfullah’ın yazdığı Tabakât, Funj dönemi âlimlerinin biyografisini veren önemli bir kaynaktır. Medrese, “halve” adı verilen Kur’an okulları geleneği bu dönemde yerleşti.

Türk-Mısır Yönetimi ve Mehdî Devleti

1821’de Mısır Valisi Mehmed Ali Paşa’nın güçleri Sudan’ı ele geçirdi. Bu yönetim vergi ve köle ticareti uygulamalarıyla halkın bir kısmında hoşnutsuzluk yarattı. Muhammed Ahmed b. Abdullah, 1881’de kendini Mehdî ilan ederek yönetime karşı ayaklandı. 1883’te Kordofan’da Hicks Paşa komutasındaki Mısır ordusunu yendi, Ocak 1885’te Hartum’u ele geçirdi. Şehrin savunmasını yöneten General Gordon bu çatışmada öldü. Mehdî aynı yıl hayatını kaybetti ve halefi Halife Abdullah Omdurman merkezli devleti 1898’e kadar yönetti. Mehdî devleti şeriat uygulamasını sıkılaştırdı ve diğer tarikatları sınırladı.

Anglo-Mısır Yönetimi ve Bağımsızlık

Kitchener’ın 1898’de Omdurman Savaşı’nı kazanmasıyla Sudan İngiliz-Mısır ortak yönetimine (Condominium) girdi. Bu dönemde Mehdî’nin oğlu Abdurrahman el-Mehdî Ensar hareketini yeniden örgütlerken Hatmiyye tarikatının lideri Mirganî ailesi de rakip bir çizgiyi temsil etti. Bu iki aile sonraki partileşmenin dayanağı oldu. Sudan 1956’da bağımsızlığını kazandı.

Bağımsızlık Sonrası: Şeriat ve Siyaset

1983’te Cafer Numeyri hükümeti şeriat ceza yasalarını ilan etti; bu karar Güney Sudan’daki iç savaşı derinleştirdi. 1989’da Ömer el-Beşir darbeyle yönetimi aldı ve devleti uzun yıllar İslamcı bir çizgide yönetti. 2005’te Kapsamlı Barış Antlaşması imzalandı ve 2011’de Güney Sudan bağımsızlığını kazandı. 2019’da halk hareketleri Beşir yönetimini sona erdirdi. Daha sonra yaşanan siyasi geçiş ve 2023’te başlayan silahlı çatışmalar, ülkede dinî ve sosyal hayatı da ciddi biçimde etkilemiştir.

Sudan, Afrika’nın doğusu ve kuzeyi arasında bir köprü olduğu için komşularla bağları güçlüdür. Bölgesel örnekler için Etiyopya, Somali, Çad ve Kenya yazılarına bakabilirsiniz.

Eğitim ve Kültür

Sudan’ın Omdurman İslam Üniversitesi ve Kur’an eğitimi merkezleri, Afrika’daki İslami eğitim kurumları arasında önemlidir. Sudan Kur’an kıraati geleneği, tecvit ve kıraat ekollerinin korunmasında önemli rol oynamıştır. Tasavvuf zikir halkaları, özellikle Omdurman’daki Hamed en-Nil Türbesi çevresinde cuma günleri yapılan, halkın izlediği geleneksel ritüeller olarak bilinir.

Toplumsal Çeşitlilik

Sudan’da Arap, Nubyalı, Beja, Fur, Nuba ve Fulani gibi çok sayıda etnik grup yaşar ve çoğu Müslümandır. Darfur’da İslam, 15.-17. yüzyıllarda Fur Sultanlığı döneminde kurumsallaştı ve bölge yüzyıllarca hac yolu üzerinde önemli bir durak oldu. Her yıl Batı Afrika’dan hacca giden Fulani ve Hausa gruplarının bir kısmı Sudan’a yerleşti. Bu gruplara “Fellata” denir.

Güney Sudan’da ise nüfusun çoğunluğu Hristiyan ve geleneksel inanç mensubudur; bu nedenle ülkenin bölünmesinde dinî kimlik tek etken olmasa da önemli bir unsur olmuştur. Hartum’da camiler, kiliseler ve bilimsel kurumlar yan yana bulunmuş, ancak çatışma dönemlerinde bu çeşitlilik ciddi biçimde zarar görmüştür.

Sıkça Sorulan Sorular

Bakt Antlaşması nedir?

652 civarında Mısır Valisi Abdullah b. Sa’d ile Nubya’daki Makurya krallığı arasında yapıldığı kabul edilen, karşılıklı ticaret ve barış şartlarını düzenleyen antlaşmadır. Yaklaşık altı asır yürürlükte kalan bir ilişki çerçevesi sağladığı belirtilir.

Funj Sultanlığı ne zaman kuruldu?

1504 civarında Sennar merkezli olarak kurulan Funj Sultanlığı, Mavi Nil boyunca uzanıyordu ve Sudan’da İslam’ın kurumsallaşmasında önemli rol oynadı. 1821’de Osmanlı-Mısır yönetimiyle sona erdi.

Sudan’daki Mehdî hareketi kimdi?

Muhammed Ahmed b. Abdullah, 1881’de kendini Mehdî ilan ederek Osmanlı-Mısır yönetimine ve bölgedeki İngiliz nüfuzuna karşı bir hareket başlattı. 1885’te Hartum’u aldı, aynı yıl vefat etti. Halife Abdullah devleti 1898’e kadar yönetti.

Sudan’da en etkili tarikatlar hangileridir?

Kadiriyye, Şâzeliyye, Hatmiyye (Mirganiyye) ve Mehdîlikten doğan Ensar hareketi tarihsel olarak en etkili dinî yapılardır. Bunlar siyasi partilerle de bağlantılı olmuştur.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 5 Haziran 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Sudan" ve "Mehdîlik" maddeleri; Taberî, Târîh; Yusuf Fadl Hasan, The Arabs and the Sudan; Nehemia Levtzion ve Randall Pouwels, The History of Islam in Africa

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →