Azerbaycan’da İslam Tarihi: Yayılışı ve Önemli Dönemleri

Azerbaycan’da İslam, 7. yüzyılın ortasında Arap fetihleriyle yerleşti. Şirvanşahlar döneminde Bakü ve Şamahı İslam kültürünün merkezleri oldu. Safevîlerle Şiîlik yayıldı ve bugün nüfusun yaklaşık yüzde altmış beş-yetmişi Şiî Caferî, geri kalanı Sünnî Müslümandır.

Fetih ve erken dönem

Hz. Ömer ve Hz. Osman dönemlerinde (7. yüzyıl) Arap orduları Kafkasya’ya ulaştı ve Azerbaycan bölgesi İslam topraklarına katıldı. Derbent çevresinde Arap garnizonları yerleşti. Bölge, Emevî ve Abbasî döneminde valiler tarafından yönetildi. Bazı yerel halk uzun süre Hristiyan (Alban) ve Zerdüşt kimliğini korudu; İslamlaşma yüzyıllara yayılan bir süreçtir. Gence ve Nahçıvan şehirleri erken İslam ilim ve ticaret merkezleridir.

Şirvanşahlar ve Bakü

9.-16. yüzyılda hüküm süren Şirvanşahlar, Bakü ve Şamahı merkezli bir Müslüman devlettir. Bakü’deki Şirvanşahlar Sarayı Külliyesi, Kız Kulesi ve Cuma Camii (Şirvanşahlar Camii) UNESCO Dünya Mirası olarak İçerişehir’de bulunur. Gence’de yetişen Nizâmî Gencevî (12. yüzyıl), Fars edebiyatının büyük şairlerindendir ve “Hamse” adlı beş mesnevisiyle tanınır. Şirvan Şair Hâkânî-i Şirvânî de bu coğrafyada yaşadı. Selçuklu, Eldenizler ve Karakoyunlu devletleri bölgeyi yönetti.

Safevîler ve Şiîliğin yayılışı

Safevî hanedanı, Erdebil’deki bir Sufi tarikatından doğdu ve Şah İsmail’in 1501’de Tebriz’de devlet kurmasıyla Azerbaycan merkezli bir güç hâline geldi (bkz. İran’da İslam tarihi). Şah İsmail “Hatâî” mahlasıyla Azerbaycan Türkçesinde şiirler yazdı. Safevîler döneminde Şiîlik Azerbaycan’da egemen mezhep oldu; Sünnî unsurlar özellikle kuzeyde (Şirvan, Şeki, Zagatala) varlığını sürdürdü. Osmanlı-Safevî savaşları sırasında Azerbaycan birkaç kez el değiştirdi.

Rus fethi ve ulusal uyanış

1813 Gülistan ve 1828 Türkmençay antlaşmalarıyla kuzey Azerbaycan Rusya’ya geçti. 19. yüzyılda Bakü petrol patlaması ile zenginleşti; Müslüman sanayiciler (Hacı Zeynelabidin Tağıyev gibi) hayır işleri ve okullar kurdu. Azerbaycan aydınları (Mirza Fethali Ahundzade, Hasan Bey Zerdabi) modernleşme ve eğitim konusunda çalıştı. 28 Mayıs 1918’de ilan edilen Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti, Müslüman dünyanın ilk parlamenter cumhuriyeti olarak kabul edilir ve kadınlara oy hakkı tanıyan ilk Müslüman ülkelerden biridir. 1920’de Kızıl Ordu girişiyle Sovyet yönetimi başladı.

Sovyet dönemi ve bağımsızlık

Sovyet döneminde camiler kapatıldı; Bibi-Heybet Camii (Bakü’de 13. yüzyılda yapılmış) 1934’te yıkıldı ve 1990’lardan sonra yeniden inşa edildi. Din adamlarına baskı uygulandı. 1991’de bağımsızlığını yeniden kazanan Azerbaycan’da dinî canlanma yaşandı. Dağlık Karabağ sorunu 1990’larda bölgesel çatışmalara yol açtı ve 2020’deki savaşla yeni bir aşamaya girdi. Kafkasya Müslümanları İdaresi (KMİ), Bakü merkezli olarak Şiî ve Sünnî Müslümanların resmî dinî kurumudur ve Şeyhülislam makamı tarafından yönetilir.

Dinî yapı

Azerbaycan laik bir cumhuriyettir; nüfusun yaklaşık yüzde doksan beşi Müslümandır ve bunların yarısından fazlası Şiî Caferî mezhebindedir. Sünnîler (Şâfiî ve Hanefî), Hristiyanlar (Ortodoks), Yahudiler (Dağ Yahudileri) ve Bahâîler azınlık olarak yaşar. Bakü’deki Haydar Aliyev Camii (2018) ve Taze Pir Camii (19. yüzyıl) şehrin başlıca camileridir. Azerbaycan’ın dinî tarihi için Türkmenistan’da İslam tarihi, Tacikistan’da İslam tarihi, Rusya’da İslam tarihi ve Bosna-Hersek’te İslam tarihi yazıları okunabilir.

Aşure, Muharrem ve Azerbaycan Şiîliği

Azerbaycan’da Muharrem ayı, Şiî topluluklar için derin bir yas dönemidir. Hz. Hüseyin’in Kerbelâ’daki şehadeti, Aşure günü anma törenleriyle yâd edilir. Bakü’nün eski mahallelerinde ve Nardaran gibi köylerde Aşure törenleri toplumsal hafızanın önemli bir parçasıdır. Azerbaycan’da ayrıca Sünnî Müslümanlar da Hz. Hüseyin’i anar. 1990’lardan sonra Aşure törenleri, Sovyet döneminin yasaklarından sonra yeniden kamusal alanda canlandı. Devlet, bu törenleri belirli kurallar çerçevesinde düzenler ve ibadetin kamu düzenine uygun yapılmasını ister. Nardaran köyü, Bakü yakınlarında Şiî dindarlığın merkezi olarak bilinir ve Hz. Peygamber soyundan olduğuna inanılan Rahime Hanım Türbesi burada bulunur.

Camiler, medreseler ve ilim

Azerbaycan’ın başlıca camileri arasında Bakü’deki Taze Pir Camii (1905-1914), Bibi-Heybet Camii ve Şamahı’daki Cuma Camii (8. yüzyılda ilk yapıldığı rivayet edilir, birçok kez yeniden yapılmıştır) sayılabilir. Şeki’deki Han Sarayı, Lahıç köyü zanaatkârları ve Gence’deki Şah Abbas Camii, ülkenin dinî ve kültürel mirasının parçalarıdır. Bakü İslam Üniversitesi ve Kafkasya Müslümanları İdaresi bünyesindeki medreseler din görevlilerini yetiştirir. Mevlid Kandili, Kurban ve Ramazan bayramları resmî tatildir; ayrıca Nevruz, Müslüman kimliğiyle iç içe geçmiş bir bahar bayramı olarak ulusal çapta kutlanır.

Azerbaycan ve Türk dünyası

Azerbaycan Türkçesi, Oğuz grubuna ait bir dildir ve Türkiye Türkçesine yakınlığıyla bilinir. Fuzuli (ö. 1556), Bağdat’ta yaşayıp Azerbaycan Türkçesiyle şiirler yazan büyük bir İslam şairidir; “Leyla ile Mecnun” mesnevisi ve “Hadîkatü’s-süedâ” adlı Kerbelâ konulu eseri ortak Türk-İslam mirasındandır. Nesîmî, Hatâî ve Fuzulî, Türk tasavvuf şiirinin Anadolu-Azerbaycan ortak mirasını oluşturur. Bu ortak miras, Azerbaycan ve Türkiye arasındaki kültürel bağları güçlendirir.

Sıkça Sorulan Sorular

Şirvanşahlar kimdir?

9.-16. yüzyıl arasında Bakü ve Şamahı merkezli hüküm süren Müslüman devlettir; Bakü İçerişehir’deki sarayları UNESCO Dünya Mirası’dır.

Nizâmî Gencevî kimdir?

12. yüzyılda Gence’de yaşamış, Hamse adlı beş mesnevisiyle tanınan büyük Fars şairidir.

Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti ne zaman kuruldu?

28 Mayıs 1918’de ilan edildi; Müslüman dünyanın ilk parlamenter cumhuriyeti olarak kabul edilir.

Azerbaycan’da mezhep dağılımı nedir?

Yaklaşık yüzde altmış beş-yetmişi Şiî Caferî, geri kalanı Sünnî Müslümandır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 12 Haziran 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Azerbaycan" ve "Şirvanşahlar" maddeleri; Tadeusz Swietochowski, Russian Azerbaijan 1905-1920; Azerbaycan Kafkasya Müslümanları İdaresi, kurumsal bilgiler (qafqazislam.az)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →