Rusya’da İslam Tarihi: Yayılışı ve Önemli Dönemleri

Rusya’da İslam, 7.-8. yüzyılda Derbent’te Arap fetihleriyle yerleşti. Volga Bulgarları 922’de İslam’ı resmen kabul etti. Altın Orda ve Kazan Hanlığı bölgede İslam’ı güçlendirdi. Bugün Rusya’da yaklaşık yirmi milyon Müslümanın yaşadığı tahmin edilir.

Derbent ve Kafkasya

Hz. Ömer döneminde Arap orduları Kafkasya’ya ulaştı ve 7. yüzyılın ortalarında Derbent çevresine yerleşti. Derbent’teki Cuma Camii (8. yüzyıl), Rusya’nın en eski camisi olarak anılır. Dağıstan’ın dağlık bölgeleri yüzyıllar boyunca kademeli olarak İslamlaştı; Nakşibendî ve Kadirî tarikatları bölgede güçlü bir tasavvuf geleneği oluşturdu. 19. yüzyılda İmam Şamil, Kuzey Kafkasya’nın Rus fethine karşı yaklaşık otuz yıl direniş gösterdi (1834-1859).

Volga Bulgarları ve İdil’de İslam

Arap kaşif İbn Fadlân, 921-922’de Abbasî halifesi Muktedir’in elçisi olarak Volga Bulgarları’nın hükümdarı Almış’ın sarayına geldi ve “Risâle” adlı seyahatnamesini yazdı. Almış, 922’de İslam’ı kabul etti; bu tarih Rusya’daki İslam’ın resmî başlangıcı olarak anılır. Bulgar şehri (Tataristan’da), İdil Bulgarları’nın başkentiydi; bugün UNESCO Dünya Mirası alanıdır ve her yıl İslam’ın kabulünü anan törenler orada yapılır. Moğol istilası (1236) Bulgar Devleti’ni yıktı, ancak Müslüman kimlik varlığını sürdürdü.

Altın Orda ve Kazan Hanlığı

Altın Orda’nın Özbek Han (1313-1341) İslam’ı devlet dini yaptı. Sarayı (Saray-Batu) bölgede Müslüman kültürün merkeziydi. 15. yüzyılda Altın Orda’nın parçalanmasıyla Kazan Hanlığı (1438-1552) kuruldu. Kazan, Müslüman Türklerin ilim ve ticaret merkezi oldu. 1552’de IV. İvan (Korkunç İvan), Kazan’ı ele geçirdi ve Hanlık’ın sonu geldi. Bu tarih Rus tarihinde dönüm noktasıdır ve Kazan Kremlin’indeki Kul Şerif Camii (2005’te yenilenmiş), Hanlık’ın son savunucusunun adını taşır.

Rus İmparatorluğu ve Müslüman cemaatler

Rus yönetimi ilk dönemde Müslümanlara baskı uyguladı; II. Katerina (1762-1796) döneminde ise İslam’a daha hoşgörülü bir politika izlendi. 1788’de Orenburg Müslümanları Ruhani Meclisi kuruldu ve Rusya’nın ilk resmî Müslüman dinî idaresi olarak çalıştı. 19. yüzyılda Kazan Tatarları arasında cedit hareketi (İsmail Gaspıralı, Şihabeddin Mercani) modern eğitim ve İslami reform ile Türk dünyasında etkili oldu. Gaspıralı, Kırım’da yayımladığı “Tercüman” gazetesiyle “dilde, fikirde, işte birlik” ilkesini savundu. Bu hareketin etkileri Osmanlı’ya ve Orta Asya’ya kadar ulaşmıştır.

Sovyet dönemi ve bugün

Sovyet yönetimi camileri kapattı, din adamlarını baskıya aldı. 1944’te Çeçen ve İnguşlar, Kırım Tatarları ve diğer Müslüman halklar Orta Asya’ya sürüldü. 1943’ten sonra devletin denetiminde dört bölgesel Müslüman dinî idaresi kuruldu. 1990’larda dinî canlanma yaşandı. 1994-96 ve 1999-2009 Çeçenistan savaşları bölgeyi derinden etkiledi. Bugün Rusya’da Müslümanlar; Tatarlar, Başkurtlar, Çeçenler, Dağıstan halkları, Kabardeyler ve Adigeler olmak üzere farklı etnik gruplardan oluşur. Moskova’da 2015’te açılan Moskova Katedral Camii, ülkenin en büyük camilerindendir. Sünnî Hanefî ve Şâfiî çoğunluk vardır; Azerilerde Şiîlik de yaygındır. Rusya’nın İslam tarihi için Azerbaycan’da İslam tarihi, Tacikistan’da İslam tarihi, Bosna-Hersek’te İslam tarihi, Arnavutluk’ta İslam tarihi ve Türkmenistan’da İslam tarihi yazıları okunabilir.

Tataristan, Başkurdistan ve İdil-Ural bölgesi

Tataristan Cumhuriyeti, Rusya Federasyonu içinde Müslüman Türk kültürünün en canlı merkezlerinden biridir. Kazan’da Kul Şerif Camii, 2005’te Kazan’ın 1000. yıldönümü için yeniden inşa edildi ve İslam, Ortodoksluk ve diğer dinlerin birlikte yaşamının simgesi sayılır. Tatarlar Hanefî mezhebine mensuptur ve cedit mirasıyla bilinirler. Başkurdistan’da (Ufa) ise Başkurtlar Hanefî Sünnî çoğunluğu oluşturur. İdil-Ural bölgesinde Müslümanlar, Rus Ortodoks komşularıyla yüzyıllardır yan yana yaşamıştır. Bu bölgedeki dinî ve kültürel yapı, Rusya’nın çok dinli ve çok uluslu kimliğinin önemli bir parçasıdır.

Kuzey Kafkasya: Dağıstan, Çeçenistan ve İnguşetya

Dağıstan’da yüz kırktan fazla etnik grup yaşar; çoğunluk Sünnî Şâfiî mezhebindedir ve Nakşibendî-Halidî ve Şâzelî tarikatları güçlüdür. Çeçenistan ve İnguşetya’da Nakşibendî ve Kadirî tarikatları (özellikle Kunta Hacı Kişiyev’in Kadirî kolu) toplumsal hayatı biçimlendirir. Çeçen halkı 1944’te Orta Asya’ya sürülmüş, 1957’den sonra geri dönmüştür. 1990’larda ve 2000’lerde yaşanan savaşlar bölgeyi ağır tahribata uğratmıştır. Groznı’daki Ahmed Kadirov Camii (Çeçenistan’ın Kalbi, 2008), Avrupa’nın en büyük camilerinden biri olarak bilinir. Kafkasya’daki İslami ilim geleneği, Dağıstan’ın Arapça yazma kütüphaneleriyle zengindir.

Rus Müslüman kurumları

Rusya’da Müslüman dinî kurumlar çeşitli dinî idareler altında örgütlenmiştir. Rusya Müslümanları Merkezî Dinî İdaresi (Ufa merkezli), Rusya Müftüler Konseyi (Moskova) ve bölgesel müftülükler bunların başlıcalarıdır. Moskova’da 1904’te yapılan Tarihî Cami ve 2015’te açılan Moskova Katedral Camii, başkentin Müslüman cemaatine hizmet eder. Hac organizasyonu, helal sertifikalandırma ve İslami eğitim bu kurumların faaliyet alanıdır. Ayrıca yurt dışından gelen göçmen işçiler, özellikle Orta Asya’dan gelenler, Rusya Müslüman nüfusunu yenilemektedir.

Sıkça Sorulan Sorular

Rusya’da İslam ne zaman başladı?

7.-8. yüzyılda Derbent’te Arap fetihleriyle; Volga Bulgarları 922’de resmen Müslüman oldu.

İbn Fadlân kimdir?

921-922’de Abbasî elçisi olarak Volga Bulgarları’na giden ve “Risâle” adlı seyahatnamesini yazan kaşiftir.

Kazan Hanlığı ne zaman yıkıldı?

1552’de IV. İvan tarafından ele geçirilerek sona erdi.

Rusya’da kaç Müslüman yaşıyor?

Tahminlere göre yaklaşık yirmi milyon; nüfusun yüzde onu-on beşidir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 26 Haziran 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Rusya" ve "İdil Bulgarları" maddeleri; Ahmed b. Fadlân, Risâle; Robert Crews, For Prophet and Tsar: Islam and Empire in Russia and Central Asia

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →