Bosna-Hersek’te İslam Tarihi: Yayılışı ve Önemli Dönemleri

Bosna-Hersek’te İslam, 15. yüzyılda Osmanlı fethiyle yayıldı ve yüzyıllar içinde Boşnakların çoğunluğu Müslüman oldu. Saraybosna, Osmanlı mimarisi ile bir Balkan İslam şehri olarak şekillendi. Bugün Bosna-Hersek nüfusunun yaklaşık yüzde elli ikisi Müslümandır ve Hanefî mezhebi esastır.

Osmanlı fethi ve İslamlaşma

Bosna Krallığı 1463’te Fatih Sultan Mehmed tarafından fethedildi; Hersek 1482’de Osmanlı’ya katıldı. İslam’a geçiş, zorla değil, ağırlıklı olarak gönüllü olarak ve yüzyıllar içinde gerçekleşti. Bu geçişin nedenleri arasında vergi avantajları, devlet hizmeti imkânı, Bosna Kilisesi’nin zayıflığı ve Sufi tarikatların etkisi sayılır. Tarihçiler arasında bu sürecin ayrıntıları konusunda farklı yorumlar vardır. Boşnaklar, Osmanlı idaresinde vezir, paşa, âlim ve sanatçı olarak yükseldi; Sokollu Mehmed Paşa, Boşnak kökenli büyük vezirdir.

Saraybosna ve Gazi Hüsrev Bey

Saraybosna’nın kuruluşunda ve gelişiminde Osmanlı sancak beyi Gazi Hüsrev Bey (ö. 1541) büyük rol oynadı. Onun yaptırdığı Gazi Hüsrev Bey Camii (1531), Hüsrev Bey Medresesi, Bezistan, Taşlıhan ve hamam, Saraybosna’nın merkezini oluşturur. Vakfı, şehrin eğitim ve sosyal hizmetlerini yüzyıllarca finanse etti. Başçarşı (Baščaršija), Osmanlı çarşı kültürünün Balkanlardaki en iyi korunmuş örneklerindendir. Mostar’ın Stari Most (Eski Köprü, 1566, Mimar Hayreddin), Osmanlı mimarisinin simgesidir; 1993’te yıkılmış, 2004’te yeniden yapılmış ve UNESCO Dünya Mirası’na alınmıştır. Ayrıca Travnik, Počitelj, Blagaj Tekkesi (Halvetî-Bektaşî) gibi yerler Bosna’nın İslami miras mekânlarıdır.

Avusturya-Macaristan dönemi

1878 Berlin Kongresi sonrası Bosna-Hersek’in idaresi Avusturya-Macaristan’a verildi (1908’de ilhak). Bu dönemde Müslümanlar yeni bir hukuki çerçeve ile karşı karşıya kaldı. Avusturya yönetimi 1882’de Bosna-Hersek İslam Birliği’nin atanmış başı olarak “Reisü’l-ulema” makamını kurdu. Böylece Bosna Müslümanları, Osmanlı Halifeliği’nden bağımsız yerel bir dinî otoriteye kavuştu. Aynı dönemde Saraybosna’da Neo-Mağribi üslupta eserler (Şehir Kütüphanesi) yapıldı. 1912 Avusturya İslam Yasası ile Hanefî mezhebi resmen tanındı (bkz. Avusturya’nın Müslüman nüfusu).

Yugoslavya ve komünist dönem

I. Dünya Savaşı sonrasında Yugoslavya Krallığı’nda Müslümanlar azınlık konumundaydı. II. Dünya Savaşı’nda ağır kayıplar yaşandı. Komünist Yugoslavya (1945-1991) döneminde medreseler ve tekkeler kapatıldı, vakıflar kamulaştırıldı, 1950’de başörtüsü yasaklandı. 1968’de Müslümanlar “millet” (Muslimani) olarak tanındı; 1993’te “Boşnak” adı resmen kullanılmaya başlandı. Alija İzzetbegoviç’in “İslami Deklarasyon” (1970) ve “Doğu ile Batı Arasında İslam” (1980) kitapları, dönemin önemli İslami düşünce eserleridir.

1992-95 Savaşı ve Srebrenitsa

Bosna-Hersek’in 1992’de bağımsızlığını ilan etmesinin ardından Sırp ve Hırvat milisler ile Bosna Ordusu arasında üç buçuk yıl süren savaş çıktı. Yüz bini aşkın kişi hayatını kaybetti ve milyonlarca kişi yerinden oldu. Saraybosna kuşatması (1992-96) dört yıla yakın sürdü. Temmuz 1995’te Srebrenitsa’da yaklaşık sekiz bin Boşnak erkek ve erkek çocuk öldürüldü; Uluslararası Adalet Divanı (2007) ve Eski Yugoslavya Uluslararası Ceza Mahkemesi bu olayı soykırım olarak nitelendirdi. Savaşta yüzlerce cami ve tarihî eser yıkıldı. 1995 Dayton Antlaşması ile savaş sona erdi.

Günümüzde İslam Birliği

Bosna-Hersek İslam Birliği (Islamska zajednica), Reisü’l-ulema başkanlığında dinî hizmetleri düzenler. Birlik; camileri, medreseleri, İslam Fakültesi’ni ve vakıfları yönetir. Boşnak Müslümanlar çoğunlukla Hanefî-Mâtürîdî çizgidedir; Nakşibendî, Kadirî, Halvetî ve Bektaşî tarikatları da varlığını sürdürür. Saraybosna’daki Gazi Hüsrev Bey Camii, Mostar’daki Koski Mehmed Paşa Camii ve Banja Luka’daki Ferhadiye Camii (savaşta yıkılıp yeniden yapıldı) başlıca yapılardır. Bosna’nın dinî tarihi için Arnavutluk’ta İslam tarihi, Kosova’da İslam tarihi, Rusya’da İslam tarihi, Azerbaycan’da İslam tarihi ve Tacikistan’da İslam tarihi yazıları okunabilir.

Bosna İslam kültürü: ilim, tekke ve edebiyat

Bosna Müslümanları yüzyıllarca Osmanlı ilim geleneğine katkıda bulundu. Saraybosna’daki Gazi Hüsrev Bey Kütüphanesi, binlerce Arapça, Farsça, Türkçe ve Boşnakça (aljamiado olarak Arap harfli Slavca) yazma eserle zengin bir koleksiyona sahiptir; kütüphane 1537’de kurulmuştur ve Balkanların en önemli yazma eser merkezlerinden biridir. Boşnak âlim Hasan Kâfi Akhisarî (ö. 1616), siyaset ve devlet idaresine dair eserler yazmıştır. Mostar ve Saraybosna’da tekkeler (Halvetî, Nakşibendî, Kadirî, Bektaşî) yüzyıllarca ahlaki ve manevi eğitim merkezi olmuştur. Boşnak aljamiado edebiyatı, dinî ve dünyevi şiirleriyle Slav dilinde İslami edebiyatın özgün bir örneğidir.

Bosna ve Türkiye bağları

Bosna-Hersek ile Türkiye arasında tarihî bir kardeşlik bağı kuruludur. Birçok Boşnak aile, 19. yüzyıl sonlarında ve 20. yüzyılda Anadolu’ya göç etmiş; bugün Türkiye’de milyonlarca insanın Bosna kökenli olduğu belirtilir. Savaş sırasında ve sonrasında Türkiye, Bosna’ya insani yardım, askerî barış gücü desteği ve yeniden inşa katkıları sağlamıştır. Saraybosna’daki Ferhadiye Camii, Fatih Camii ve Osmanlı döneminden kalma birçok yapı TİKA ve Diyanet Vakfı destekleriyle onarılmıştır. Bu bağ, Balkanlar’daki İslam mirasının Türk-Boşnak ortak hafızasıyla sürdürülmesini sağlar.

Sıkça Sorulan Sorular

Bosna ne zaman Osmanlı’ya katıldı?

Bosna 1463’te, Hersek 1482’de Osmanlı topraklarına katıldı.

Gazi Hüsrev Bey kimdir?

Saraybosna’nın gelişiminde belirleyici rol oynayan Osmanlı sancak beyidir; yaptırdığı cami, medrese ve vakıflar şehrin merkezini oluşturur.

Stari Most nedir?

Mostar’daki 1566 tarihli Osmanlı köprüsüdür; 1993’te yıkılıp 2004’te yeniden yapılmıştır ve UNESCO Dünya Mirası’ndadır.

Srebrenitsa’da ne oldu?

Temmuz 1995’te yaklaşık sekiz bin Boşnak erkek ve erkek çocuk öldürüldü; uluslararası mahkemeler olayı soykırım olarak nitelendirmiştir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 29 Ekim 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Bosna-Hersek" ve "Gazi Hüsrev Bey" maddeleri; Noel Malcolm, Bosnia: A Short History; Uluslararası Adalet Divanı (ICJ), Bosna-Hersek v. Sırbistan kararı (2007)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →