Suriye’de İslam Tarihi: Yayılışı ve Önemli Dönemleri

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Fetih: Şam ve Yermük
Emevîler ve Şam
Abbasîler ve Haçlılar

Suriye, Hz. Ömer döneminde 634-638 yıllarında fethedildi ve Şam, 661-750 yıllarında Emevî Halifeliği’nin başkenti oldu. Eyyûbî, Memlük ve Osmanlı dönemlerinde ilim ve tasavvuf merkezi olan ülke bugün Sünnî çoğunluğun yanında Alevî (Nusayrî), Dürzî, İsmâilî ve Hristiyan topluluklara ev sahipliği yapar.

Fetih: Şam ve Yermük

Hz. Ebû Bekir döneminde başlayan Suriye seferleri, Hz. Ömer döneminde tamamlandı. Hâlid b. Velîd ve Ebû Ubeyde b. Cerrâh komutasındaki ordular, 636’daki Yermük Savaşı’nda Bizans’ı yendi. Şam 635-636’da teslim oldu ve Halep ile Antakya da kısa sürede fethedildi. Fetih sonrası Suriye’nin Hristiyan ve Yahudi cemaatleri cizye karşılığında dinî özgürlüklerini korudu. Ebû Ubeyde’nin vefatına yol açan Amvas Tâunu (639) ve Muâviye b. Ebî Süfyân’ın valiliği bu dönemin önemli olaylarıdır.

Emevîler ve Şam

Muâviye (661) Şam’da Emevî Halifeliği’ni kurdu. Emevî dönemi, Müslümanların Orta Asya’dan Endülüs’e kadar yayılma çağıdır. Halife Velîd b. Abdülmelik, 705-715 yılları arasında Şam’da Emevî Camii’ni (Cami-i Emevî) yaptırdı. Camii, eski bir Hristiyan bazilika yerine kurulmuş olup içinde Hz. Yahyâ’nın başının medfun olduğu rivayet edilen makam bulunur. İslam mimarisinin ilk büyük başyapıtlarından olan cami, mozaikleriyle tanınır. Emevî yönetiminde Arapça idarenin dili oldu, para basıldı ve posta sistemi kuruldu.

Abbasîler ve Haçlılar

750’de Abbasîlerin yönetimi devralmasıyla merkez Bağdat’a kaydı; Suriye çeşitli yerel hanedanlara, Hamdânîlere, Fâtımîlere ve Selçuklulara ev sahipliği yaptı. 11. yüzyılın sonlarında Haçlılar Antakya, Kudüs ve Trablus’u ele geçirdi. Zengî, Nureddin Zengî ve Selahaddin Eyyûbî Haçlılara karşı direnişi yönetti; Selahaddin 1187’de Hattin’de zafer kazandı. Şam, Nureddin döneminde medreseler ve hastanelerle bir ilim şehri hâline geldi.

Memlükler ve ilim hayatı

Memlükler (1260-1516), Moğol tehdidini Ayn Calut’ta (1260) durdurdu ve Suriye’yi Kahire’den yönetti. Şam, bu dönemde İbn Teymiyye, İbn Kayyim el-Cevziyye, Nevevî, İbn Kesîr ve Zehebî gibi âlimlerin yaşadığı bir ilim merkezi oldu. İbn Arabî (ö. 1240) Şam’da vefat etti ve Kasyon Dağı eteğinde defnedildi; kabri Osmanlı Sultanı Yavuz Selim tarafından türbe ve külliyeye kavuşturuldu. Bu çağ, Suriye’de tasavvuf ve fıkhın birlikte geliştiği bir çağdır.

Osmanlı dönemi

1516’da Mercidabık Savaşı’yla Suriye Osmanlı topraklarına katıldı. Şam, hac kafilelerinin kalkış noktası olarak (Şam-ı Şerif) önem taşıdı. Süleymaniye Külliyesi (Şam, Mimar Sinan), Tekkiye Camii ve Halep’teki Hüsrev Paşa Külliyesi Osmanlı dönemi mimarisinin güzel örnekleridir. 19. yüzyılda Tanzimat reformları, 1860 Şam olayları ve Emir Abdülkadir’in Hristiyanları koruması bu dönemin önemli sayfalarıdır. 1918’de Osmanlı’nın çekilmesinden sonra Suriye Krallığı kısa süre ilan edildi.

Fransız mandası ve bağımsızlık

1920’de Fransa, Suriye’yi manda yönetimine aldı ve ülkeyi mezhebe dayalı bölgelere ayırmaya çalıştı. 1925-27 Büyük Suriye İsyanı Fransız yönetimine karşı direnişin simgesiydi. 1946’da bağımsızlık kazanıldı. Daha sonra Baas rejimi (1963 sonrası) ve 2011’de başlayan iç savaş ülkeyi derinden etkiledi. Savaşın insani ve kültürel yıkımı büyük olmuş; Halep, Palmira, Şam gibi şehirlerdeki tarihî camiler ve çarşılar zarar görmüştür. Güncel durum için tarafsız insani kuruluşlara ve uluslararası raporlara başvurulmalıdır.

Dinî çeşitlilik

Suriye’de Sünnîler çoğunluktadır; Alevî (Nusayrî), Dürzî, İsmâilî, Şiî ve Hristiyan (Ortodoks, Katolik, Süryani) topluluklar vardır. Tasavvuf geleneği güçlüdür (Nakşibendî, Kadirî, Şâzelî). Bu çeşitlilik, Suriye’nin tarihsel olarak bir kavşak ülkesi olmasının sonucudur. Komşu Ürdün için Ürdün’de İslam tarihi, Lübnan için Lübnan’da İslam tarihi, Filistin için Filistin’de İslam tarihi ve Irak için Irak’ta İslam tarihi yazıları okunabilir.

Halep, Hama ve Humus: ilim şehirleri

Suriye’nin Şam dışındaki büyük şehirleri de İslam tarihinde önemli roller üstlenmiştir. Halep, Hamdânîler döneminde (10. yüzyıl) Seyfüddevle’nin sarayında şair Mütenebbî ve filozof Fârâbî’yi ağırlamıştır. Halep Ulu Camii (Emevî Camii), Halep Kalesi ve kapalı çarşısı UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştı; savaşta bunlar ağır hasar görmüştür. Hama’nın su dolapları (norialar) ve Humus’un Hâlid b. Velîd Camii, bu şehirlerin kimliğini yansıtır. Humus’taki Hâlid b. Velîd Camii, Osmanlı döneminde yenilenen bir yapıdır ve sahabenin makamının burada olduğu kabul edilir. Bu şehirlerin her biri, Suriye’nin dinî ve kültürel çeşitliliğinin farklı bir yüzünü sergiler.

Tasavvuf ve ilim: Şam’ın büyük âlimleri

Şam, Memlük ve Osmanlı dönemlerinde birçok mutasavvıf ve âlime ev sahipliği yaptı. Abdülgani en-Nablusî (ö. 1731), Şam’da yaşayan ve 200’den fazla eser yazan büyük bir mutasavvıftır. Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî (ö. 1827), Nakşibendî tarikatının Hâlidiyye kolunu Şam’da yaymış ve bu kol Osmanlı topraklarında büyük etki yapmıştır. Şam, Kasyon Dağı eteğindeki Salihiye semtiyle bu isimlerin kabirlerine ev sahipliği yapar. Ayrıca Nureddin Zengî’nin yaptırdığı Nuriye Bimaristanı gibi hastaneler ve medreseler, Şam’ın ilim ve şifa merkezi olma özelliğini göstermektedir. Bu mirasın bir kısmı bugün müze olarak ziyaret edilebilir durumdadır.

Sıkça Sorulan Sorular

Şam ne zaman fethedildi?

Hz. Ömer döneminde, 635-636’da Hâlid b. Velîd ve Ebû Ubeyde komutasındaki ordular tarafından fethedildi.

Emevî Camii kim tarafından yaptırıldı?

Halife Velîd b. Abdülmelik, 705-715 yılları arasında Şam’da yaptırdı.

Suriye ne zaman Osmanlı’ya katıldı?

1516’da Mercidabık Savaşı’nın ardından Osmanlı topraklarına katıldı ve 1918’e kadar Osmanlı idaresinde kaldı.

Suriye’de hangi dinî topluluklar yaşar?

Sünnîler çoğunlukta olmak üzere Alevî (Nusayrî), Dürzî, İsmâilî, Şiî ve çeşitli Hristiyan cemaatleri yaşar.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 3 Eylül 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Şam", "Emevîler" ve "Süriye" maddeleri; Taberî, Târîhu'r-rusûl ve'l-mülûk; Philip Hitti, History of Syria

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →