Irak’ta İslam Tarihi: Yayılışı ve Önemli Dönemleri

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Fetih ve ilk şehirler
Kerbelâ ve mezhep ayrışmaları
Abbasî Bağdat'ı: ilim ve medeniyet

Irak, 636-637 yıllarındaki Kâdisiyye Savaşı ve Medâin’in fethi ile İslam topraklarına katıldı. Kûfe ve Basra ilk İslam şehirleri, Bağdat ise 762’den itibaren Abbasî Halifeliği’nin başkenti oldu. Bugün Irak, Sünnî, Şiî, Kürt ve Hristiyan çeşitliliğiyle İslam tarihinin merkezî sahnelerinden biridir.

Fetih ve ilk şehirler

Hz. Ömer döneminde Sa’d b. Ebî Vakkās komutasındaki ordu, 636 civarında Kâdisiyye’de Sasani ordusunu yendi ve başkent Medâin (Ktesiphon) alındı. Hz. Ömer, ordu karargâhlarını şehir olarak planlayarak Basra (638) ve Kûfe (639) şehirlerini kurdurdu. Bu iki şehir, kısa sürede Arapça dil bilgisi, fıkıh, hadis ve kelamın geliştiği ilim merkezlerine dönüştü. Basra ve Kûfe dil bilgisi ekolleri, Arap dili tarihinin iki büyük okulu olarak kabul edilir. Hz. Ali devrinde Kûfe hilafetin merkezi oldu.

Kerbelâ ve mezhep ayrışmaları

680’de Hz. Hüseyin’in Kerbelâ’da şehit edilmesi, İslam tarihinin en derin yaralarından biridir. Bu olay, Ehl-i Beyt sevgisini bütün Müslümanlarda güçlendirmiş; Şiî geleneğin hafızasında ise merkezî bir yere sahip olmuştur. Kerbelâ ve Necef (Hz. Ali’nin kabri olduğu kabul edilen yer) Şiî dünyanın başlıca ziyaret ve ilim merkezleri hâline geldi. Sünnîler de Hz. Hüseyin’i derin bir saygıyla anar. Irak’ta Sünnî ve Şiî toplulukların bir arada yaşamı, tarih boyunca hem işbirliği hem gerginlik örnekleri sunar.

Abbasî Bağdat’ı: ilim ve medeniyet

Halife Mansûr, 762’de Dicle kıyısında Bağdat’ı kurdu. Harun Reşid ve Memun dönemlerinde (8.-9. yüzyıl) Bağdat, dünyanın en büyük şehirlerinden biri oldu. Beytü’l-hikme’de Yunanca, Süryanice ve Farsça eserler Arapçaya çevrildi; matematik, astronomi, tıp ve felsefe alanlarında Hârizmî, Kindî, Râzî ve Fârâbî gibi bilginler yetişti. Aynı dönemde dört fıkıh mezhebinin imamları (Ebû Hanîfe, Ahmed b. Hanbel, Şâfiî’nin Irak dönemi) ve Hz. Peygamber’in hadisini derleyen muhaddisler Irak’ta çalıştı. Bağdat, Kur’an kıraatleri, hadis ve usul ilminin merkeziydi.

Moğol istilası ve sonrası

1258’de Hülâgû Han komutasındaki Moğol ordusu Bağdat’ı yıkarak Abbasî Halifeliği’ne son verdi. Şehrin kütüphaneleri ve ilim kurumları büyük zarar gördü. Daha sonra İlhanlılar, Celayirliler, Karakoyunlular ve Akkoyunlular Irak’ı yönetti. 16. yüzyılda Safevîler ve Osmanlılar arasında el değiştiren bölgeyi Kanuni Sultan Süleyman 1534’te Osmanlı’ya kattı. IV. Murad, 1638’de Bağdat’ı Safevîlerden geri aldı.

Osmanlı dönemi

Osmanlı Irak’ı Bağdat, Basra ve Musul eyaletlerine ayrılmıştı. Bu dönemde Bağdat’taki Abdülkâdir Geylânî Külliyesi ve Ebû Hanîfe Türbesi onarıldı; Kadirî tarikatının merkezi olarak kabul edilen Bağdat, tasavvufun kıble şehirlerinden biri sayıldı. 19. yüzyılda Mithat Paşa’nın reformları Bağdat’ta modern kurumların temelini attı. I. Dünya Savaşı sonunda Osmanlı idaresi sona erdi.

Modern Irak ve dinî yapı

1920-1932 yıllarında İngiliz mandası altında kurulan Irak Krallığı 1958’de cumhuriyete dönüştü. Baas rejimi (1968-2003) ve 2003 sonrasındaki süreç ülkeyi derinden etkiledi. Irak nüfusunun çoğunluğu Müslümandır; yaklaşık yüzde altmış-yetmiş Şiî, yüzde otuz-kırk Sünnî olarak tahmin edilir. Kürtlerin çoğu Sünnî Şâfiî’dir. Hristiyanlar (Keldanî, Süryani), Yezidiler ve Sabiîler küçük topluluklar oluşturur. Necef Hawzası, Şiî dünyanın başlıca ilim merkezi olup Sünnî dünyada ise Bağdat’taki Ebû Hanîfe ve Abdülkadir Geylânî külliyeleri önem taşır.

Komşularla bağlantı

Irak’ın tarihî bağları için Suriye’de İslam tarihi, İran’da İslam tarihi, Kuveyt’te İslam tarihi, Ürdün’de İslam tarihi ve Lübnan’da İslam tarihi yazıları okunabilir.

Bağdat’ın fıkıh imamları ve tasavvuf

Ebû Hanîfe (ö. 767) Bağdat’ta vefat etti ve kabri ziyaret edilen Azamiye semtindedir. Ahmed b. Hanbel (ö. 855) hadis rivayetine dair direnişiyle, Abdülkadir Geylânî (ö. 1166) ise Kadirî tarikatının kurucusu olarak anılır. Bunlar Bağdat’ın dinî haritasında Sünnî dünyanın dört mezhebi ve tasavvuf geleneğinin odağı olmuş isimlerdir. Cüneyd-i Bağdâdî (ö. 910), “tasavvufun seyyidü’t-tâife”si olarak anılır ve ahlak odaklı tasavvuf anlayışıyla tanınır. Şiî taraftan Kazımeyn’deki 7. ve 9. imamların türbeleri ile Samarra’daki Askerî Türbesi tarihî ibadet merkezleridir.

Sâmerrâ, Kûfe Camii ve mimari miras

Abbasî halifesi Mutasım, 836’da Sâmerrâ’yı başkent yaptı. Büyük Cami’nin Mülviye Minaresi (848-852), spiral formuyla İslam mimarisinin ilginç örneklerindendir. Kûfe Camii, Hz. Ali’nin hilafet merkezi olarak tarihî önemini korur. Basra’da ise Hz. Ali’nin Cemel Savaşı ve Hasan-ı Basrî gibi ilk dönem zâhitlerin anısı yaşar. Irak’taki bu yapıların çoğu savaşlar ve istikrarsızlık nedeniyle tehdit altındadır; UNESCO koruma çalışmalarına destek vermektedir.

Musul, Kürdistan ve Kerkük

Irak’ın kuzeyinde Musul, Zengîler döneminde (12. yüzyıl) güçlü bir ilim ve ticaret merkeziydi. Nureddin Camii ve Habdâ Minaresi bu dönemin simgeleriydi. Kürdistan bölgesi Selahaddin Eyyûbî’nin doğduğu coğrafya olarak İslam tarihinde özel bir yere sahiptir. Kürtler, Şâfiî mezhebi ve Nakşibendî-Kadirî tasavvuf gelenekleriyle İslam kültürüne katkı sağlamıştır. Kerkük ve çevresinde ise Türkmenler Sünnî ve Şiî olarak yaşar.

Sıkça Sorulan Sorular

Bağdat ne zaman kuruldu?

Abbasî halifesi Mansûr tarafından 762’de Dicle kıyısında kuruldu.

Kâdisiyye Savaşı ne zaman oldu?

Yaklaşık 636-637’de Hz. Ömer döneminde Sa’d b. Ebî Vakkās komutasında Sasani ordusuna karşı kazanıldı.

Moğollar Bağdat’ı ne zaman aldı?

1258’de Hülâgû Han komutasında Bağdat’ı yıktılar ve Abbasî Halifeliği sona erdi.

Irak’ta mezhep dağılımı nedir?

Yaklaşık yüzde altmış-yetmişi Şiî, yüzde otuz-kırkı Sünnî olarak tahmin edilir; Kürtlerin çoğu Şâfiî Sünnîdir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 31 Mayıs 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Irak", "Bağdat" ve "Kûfe" maddeleri; Taberî, Târîhu'r-rusûl ve'l-mülûk; Hugh Kennedy, When Baghdad Ruled the Muslim World

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →