Ukrayna’da İslam Tarihi: Yayılışı ve Önemli Dönemleri

Ukrayna’da İslam, Kiev Rus’u çağındaki Volga Bulgarları ile temaslara, Kırım Hanlığı ile Osmanlı hâkimiyetinin yarattığı kalıcı bir Müslüman kültüre ve Kırım Tatarlarının 20. yüzyıldaki sürgün ve dönüş hikâyesine dayanır. Bugün Ukrayna’daki Müslümanlar çoğunlukla Kırım Tatarları ve göçmenlerden oluşur.

Erken Temaslar

10. yüzyılda Volga Bulgarları İslam’ı resmen kabul etti (922 civarında) ve Abbâsî halifesinin elçisi İbn Fadlân bölgeyi ziyaret etti. Kiev Rus’unun Knezi Vladimir’in 986 civarında dinini seçerken Müslüman Bulgar elçileri dinlediği, ancak içki yasağı gibi gerekçelerle bu dini tercih etmediği, “Nestor Vakayinamesi”nde anlatılır. Bu hikâye tarihî açıdan kesin kabul edilmese de Slav toprakları ile İslam dünyasının erken temasını gösterir. Hazarlar ve Kıpçaklar ile ilişkilerde de İslam’ın etkisi görülür.

Altın Orda ve Kırım Hanlığı

13. yüzyıldaki Moğol fetihleri sonrası Kırım ve Karadeniz kuzey kıyıları Altın Orda hâkimiyetine girdi. Özbek Han döneminde (1313-1341) İslam, Altın Orda’nın resmî dini oldu. Altın Orda’nın dağılmasıyla Hacı Giray 1441 civarında Kırım Hanlığı’nı kurdu. 1475’te Osmanlı Fatih Sultan Mehmed zamanında Kefe’yi aldı ve Kırım Hanlığı Osmanlı’ya bağlandı. Han, Osmanlı seferlerinde süvari desteği sağladı. Bahçesaray 16. yüzyıldan sonra başkent oldu; saray, camiler ve medreseler inşa edildi. Hanlık, Orta ve Doğu Avrupa’ya akınlar yaptı; bu dönem Ukrayna halk hafızasında farklı biçimlerde anılır.

Osmanlı Dönemi ve Güney Ukrayna

Osmanlı Devleti 16. yüzyılda Özi, Akkirman, Kili ve Hotin gibi kaleleri kontrol etti. Bu kalelerde Türk ve Müslüman garnizonlar, cami ve çarşılar vardı. Budjak bölgesinde Nogay Tatar grupları yerleşti. Hotin Kalesi (Hotin) 1621’deki savaşla ünlüdür. Yüzyıllar boyunca Osmanlı-Rus mücadeleleri bu bölgede devam etti.

Rus Yönetimi ve Göçler

1783’te Çariçe II. Katerina Kırım Hanlığı’nı ilhak etti. Sonraki on yıllarda Kırım Tatarları Osmanlı topraklarına büyük göçlere zorlandı; 19. yüzyılda yüz binlerce Tatar Dobruca ve Anadolu’ya gitti. İsmail Gaspıralı (1851-1914) Bahçesaray’da yayımladığı Tercüman gazetesi ve usul-i cedid okullarıyla Rusya Müslümanlarının modernleşmesinde öncü oldu. 1917 sonrasında kısa süreli bir Kırım Halk Cumhuriyeti kuruldu.

1944 Sürgünü ve Dönüş

İkinci Dünya Savaşı sırasında Sovyet yönetimi Kırım Tatarlarını toplu olarak işbirliğiyle suçlayarak 18 Mayıs 1944’te Özbekistan, Kazakistan ve Ural bölgelerine sürdü. Sürgünde hastalık ve açlık nedeniyle on binlerce kişinin hayatını kaybettiği tahmin edilir. Sürgün Mayıs 1944 sonrası yıllarda Kırım Tatar ulusal hareketi (Mustafa Cemilev gibi isimler) haklarını talep etti. 1989’dan itibaren yüz binlerce Kırım Tatarı geri döndü. Ukrayna parlamentosu 2015’te sürgünü soykırım olarak tanıdı.

Günümüz

Kırım’da 2014’te yaşanan gelişmelerden sonra yarımada Rusya tarafından fiilen yönetilmekte; Ukrayna ve birçok devlet bu durumu tanımamaktadır. Kırım Tatarları bu süreçte medya, Mecliş ve dinî kurumlar bakımından baskıya ilişkin kaygılarını dile getirmiştir. Kıta Ukrayna’sında Kiev, Harkov, Odesa ve Dnipro’da camiler ve kültür merkezleri vardır. Kiev’deki Ar-Rahma Camii, Ukrayna’da Müslümanların önemli bir buluşma noktasıdır. 2022’den sonra savaş koşulları Müslüman toplulukları da yerinden etmiştir.

Bölgesel bağlamda Polonya, Gürcistan, Moğolistan ve Belçika yazılarına bakılabilir. Osmanlı hattı için Kıbrıs ve Yunanistan yazıları tamamlayıcıdır.

Kırım Tatarlarının Kültürel Mirası

Kırım Tatar kültürü şiir, müzik, mutfak ve el sanatlarıyla zengin bir Müslüman mirasa sahiptir. Çebureki, yantık ve baklava gibi yemekler, ayrıca halk türküleri ve Kırım Tatar divan edebiyatı bunun örnekleridir. Bahçesaray Han Sarayı’nın Çeşmesi (Gözyaşı Çeşmesi) Puşkin’in şiiriyle ünlüdür. Kırım’da Hanlık dönemine ait Han Camii, Zincirli Medrese ve Üzbek Han Camii gibi yapılar kültürel mirasın izlerini taşır. Kırım Tatarları “Hıdırellez”, “Ramazan” ve “Kurban Bayramı”nı geleneksel yemekler ve dualarla kutlar; ayrıca 18 Mayıs her yıl sürgün anma günü olarak yaşanır.

Ukrayna’nın anakarasında yaşayan Müslümanlar arasında Volga Tatarları, Azerbaycanlılar, Özbekler, Çeçenler, Arap öğrenci toplulukları ve Türkiye kökenli işadamları da bulunur. Bu topluluklar camiler ve kültür merkezleri aracılığıyla örgütlenir. Savaş döneminde Müslüman yardım kuruluşları sığınmacılara gıda ve barınma yardımı yapmıştır.

Bu yazı tarihsel bir özet sunar; güncel siyasi gelişmeler ayrı kaynaklardan izlenmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Kırım Hanlığı ne zaman kuruldu?

1441 civarında Hacı Giray tarafından kuruldu. Hanlık 1475’ten itibaren Osmanlı Devleti’ne bağlı oldu ve 1783’te Rus İmparatorluğu tarafından ilhak edilene kadar yaklaşık üç yüzyıl varlığını sürdürdü.

1944 sürgünü nedir?

18 Mayıs 1944’te Sovyet yönetimi Kırım Tatarlarının tamamını Kırım’dan Özbekistan ve Urallar’a sürdü. Sürgün sırasında ve sonrasında çok sayıda insan hayatını kaybetti. Kırım Tatarları 1989’dan itibaren yavaş yavaş geri dönmeye başladı.

Ukrayna’da kaç Müslüman yaşıyor?

Tahminlere göre Ukrayna’da yarım milyon civarında Müslüman yaşar; başlıca Kırım Tatarları, Volga Tatarları ve göçmen topluluklardan oluşur. 2014’ten sonra Kırım’daki durum nedeniyle rakamlar güncel çatışma koşullarında değişkendir.

Bahçesaray Han Sarayı nedir?

Kırım Hanlığı’nın başkenti Bahçesaray’daki 16. yüzyıl han sarayıdır. Çeşmesi, camisi ve haremi ile Kırım Tatar mimarisinin simgesi sayılır; Puşkin’in “Bahçesaray Çeşmesi” şiirine de konu olmuştur.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 10 Ağustos 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Kırım" ve "Kırım Hanlığı" maddeleri; Alan W. Fisher, The Crimean Tatars; Halil İnalcık, Osmanlı İmparatorluğu: Klasik Çağ; Diyanet İşleri Başkanlığı (diyanet.gov.tr)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →