Fas ve İslam: Dinin Bu Topraklara Gelişi ve Tarihi

Bu yazıda öğrenecekleriniz

İlk akınlar ve Berberî halkın İslamlaşması
İdrîsîler ve Fes'in kuruluşu
Murâbıtlar ve Muvahhidler

Fas’ta İslam, 7. yüzyılın sonlarındaki Arap akınlarıyla tanıştı; İdrîsîler (788) ilk İslam devletini kurdu ve Fes’i ilim merkezi yaptı. Murâbıtlar, Muvahhidler ve Merînîler Mâlikî mezhebini güçlendirdi. Bugün Fas, Mâlikî-Eş’arî-Cüneydî çizgisini ve Alevî hanedanını esas alan bir ülkedir.

İlk akınlar ve Berberî halkın İslamlaşması

Arap orduları, Ukbe b. Nâfi’ döneminde (yaklaşık 681-683) Mağrib-i Aksâ’ya (Fas) ulaştı; Mûsâ b. Nusayr’ın valiliğinde (yaklaşık 705-715) bölge fethedildi. Yerli Berberî halk İslamlaşmaya direnç gösterdi, bazı isyanlar çıktı; ancak zamanla Arap ve Berberî unsurlar kaynaştı. Tarık b. Ziyad’ın komutasındaki ordu 711’de Cebelitarık Boğazı’nı geçerek Endülüs’e ilerledi; bu ordunun çoğunluğu Berberî askerlerden oluşuyordu.

İdrîsîler ve Fes’in kuruluşu

Ehl-i Beyt soyundan gelen İdris b. Abdullah, 788 civarında Fas’a sığındı ve Berberî kabilelerin desteğiyle ilk bağımsız İslam devletini kurdu. Oğlu II. İdris, 808 civarında Fes şehrini kurdu. 859’da Fatıma el-Fihrî tarafından Karaviyyin Camii ve medresesi yaptırıldı. UNESCO ve çeşitli kaynaklar bu kurumu dünyanın en eski sürekli çalışan eğitim kurumlarından biri olarak kabul eder. İdrîsî Fas, Mâlikî mezhebinin ve Arap-Berberî kaynaşmasının merkezi oldu.

Murâbıtlar ve Muvahhidler

11. yüzyılın ortasında Sahra’dan çıkan Murâbıtlar, Yusuf b. Taşfin önderliğinde Fas’ı birleştirdi ve Marakeş’i kurdu. 1086’daki Zellâka Savaşı’nda Endülüs’te Kastilya’ya karşı zafer kazandılar. Mâlikî fıkhını devlet esası yaptılar. 12. yüzyılda ortaya çıkan Muvahhidler, İbn Tûmert’in fikirleriyle hareket etti; Endülüs’ten Tunus’a kadar uzanan bir imparatorluk kurdu. İbn Rüşd ve İbn Tufeyl gibi filozoflar bu dönemde yetişti. Muvahhid mimarisinin örnekleri arasında Marakeş’teki Kütübiyye Camii ve Rabat’taki Hassan Kulesi sayılır.

Merînîler, Saadîler ve Alevî hanedanı

13. yüzyılda Merînîler, Fes’i başkent yaptı ve medreseler yaptırdı. Fes’teki Bû İnâniyye Medresesi bu dönemin önemli yapısıdır. 16. yüzyılda Saadîler, Portekizlilere karşı 1578’deki Üç Kral (Vâdi’l-Mahâzin) Savaşı’nda zafer kazandı; Ahmed el-Mansûr döneminde Fas, Songay Devleti’ne sefer düzenledi. 17. yüzyılda yönetime gelen Alevî hanedanı (Peygamber soyundan geldiğini iddia eden bir ailedir), bugün de Fas krallığını sürdürmektedir. Fas, Osmanlı hâkimiyetine girmeyen tek Kuzey Afrika ülkesidir.

Sömürge dönemi ve bağımsızlık

1912’de Fas, Fransa ve İspanya arasında paylaşıldı; Fransız korumasında Sultan olarak kalan hanedan, 1956’da bağımsızlığı elde etti. Kral V. Muhammed, bağımsızlık hareketinin simgesi oldu. 1961’den sonra II. Hasan ve ardından VI. Muhammed hüküm sürmektedir. Anayasada kral “Müminlerin Emiri” unvanını taşır.

Dinî yapı ve ilim mirası

Fas’ta Mâlikî fıkhı, Eş’arî akaidi ve Cüneydî tasavvuf çizgisi esastır. Karaviyyin Üniversitesi, Endülüs kökenli âlimlerin etkisini bugüne taşır. Tasavvufî tarikatlar (Şâzelî, Tîcânî, Kâdirî) yaygındır. Yahudi cemaat de ülkenin tarihî parçasıdır. Fas’ın dinî yapısı hakkında Cezayir’de İslam tarihi, Tunus’ta İslam tarihi ve Mısır’da İslam tarihi yazıları okunabilir. Hicaz bağlantısı için Suudi Arabistan’da İslam tarihi yazısına bakılabilir.

Endülüs ile bağlantı

Fas’ın İslam tarihi, Endülüs’ün tarihinden ayrı düşünülemez. Tarık b. Ziyad’ın 711’deki seferi, Mağrib’den Endülüs’e açılan yolu belirlemiştir. Murâbıtlar ve Muvahhidler dönemlerinde Endülüs, bu iki devletin bir parçası hâline gelmiş; Marakeş ve Sevilla, birbiriyle yakın ilişkili şehirler olmuştur. 1492’de Gırnata’nın düşmesinin ardından binlerce Müslüman ve Yahudi mülteci Fas’a göç etmiş; bu göçmenler Fes, Tetouan ve Rabat gibi şehirlerin kültür hayatına katkıda bulunmuştur. Bugün Fas’ta Endülüs müziği, mutfağı ve mimarisi canlılığını korur.

Tasavvuf ve zâviyeler

Fas, Mağrib tasavvufunun doğduğu ülkelerdendir. Ebû Medyen’in izinden yürüyen şeyhler, Şâzelî tarikatının temelini attı. 15.-16. yüzyıllarda Cezûlî tarikatı, Saadîlerin yükselişinde etkili oldu. Zâviyeler (Ebû Medyen Zâviyesi, Nâsıriyye, Vezzâniyye gibi) hem ilim hem sosyal yardım merkezleri olarak çalıştı. Tîcânî tarikatı 18. yüzyılda Ahmed et-Tîcânî tarafından Fas’ta yaygınlaştırıldı ve Batı Afrika’da büyük bir taraftar kitlesine ulaştı. Bu bağlantı, Mâlikî mezhebinin yayıldığı bölgeler yazısında da incelenmiştir.

Mimari ve sanat

Fas İslam mimarisi, zellij (geometrik çini), oyma alçı, ahşap işçiliği ve avlulu medreselerle öne çıkar. Fes’in medineleri, Karaviyyin, Bû İnâniyye Medresesi ve Marakeş’teki Kütübiyye Camii bu mirasın en güzel örnekleri arasındadır. Fes el-Bali, UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alır.

Fas’ın İslam tarihi, hem siyasi bağımsızlığı hem de ilim ve tasavvuf geleneğiyle Mağrib’in en köklü örneklerinden biridir.

Karaviyyin Kütüphanesi’nde saklanan yazmalar, bugün restorasyon programlarıyla korunmakta ve dünya araştırmacılarının ilgisini çekmektedir.

Fes el-Bali’nin dar sokakları, yüzyıllardır aynı kuşakların ilim, zanaat ve ibadet hayatını barındıran canlı bir müze gibidir. Bu şehirde bir sabah ezanı dinleyen ziyaretçi, tarihin kesintisiz sürdüğünü hisseder.

Sıkça Sorulan Sorular

İslam Fas’a ne zaman geldi?

7. yüzyılın sonlarında Ukbe b. Nâfi’ ve sonra Mûsâ b. Nusayr döneminde; fetih 705-715 civarında tamamlandı.

Fes’i kim kurdu?

II. İdris, 808 civarında İdrîsî hanedanının başkenti olarak kurdu.

Karaviyyin neden önemlidir?

859’da Fatıma el-Fihrî tarafından yaptırılan cami ve medrese, dünyanın en eski sürekli faal eğitim kurumlarından biri olarak anılır.

Fas Osmanlı’ya bağlandı mı?

Hayır, Fas Osmanlı hâkimiyetine girmemiş, Saadî ve Alevî hanedanları ile bağımsız kalmıştır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 8 Eylül 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Fas", "İdrîsîler" ve "Murâbıtlar" maddeleri; İbn Haldun, Kitâbü'l-İber; Abdullah Laroui, The History of the Maghrib

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →