Özbekistan’da İslam Tarihi: Yayılışı ve Önemli Dönemleri

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Fetih ve İslamlaşma
İmam Buhârî, Mâtürîdî ve Nakşibendî
Timur ve Uluğ Bey

Özbekistan, Mâverâünnehir’in kalbidir ve 8. yüzyılın başında Kuteybe b. Müslim’in seferleriyle İslam topraklarına katıldı. Buhara ve Semerkant yüzyıllarca İslam ilminin parlak merkezleri oldu; Buhârî, Tirmizî, Mâtürîdî ve Bahâeddin Nakşibend bu topraklarda yetişti. Bugün nüfusun yaklaşık yüzde doksanı Müslümandır.

Fetih ve İslamlaşma

Emevî komutanı Kuteybe b. Müslim, 705-715 yıllarında Buhara, Semerkant, Harezm ve Ferğana’yı fethetti. Bölgenin İslamlaşması hemen olmadı; Soğd, Zerdüşt ve Budist toplulukların etkisi sürdü. Samanîler (819-999) döneminde Buhara, Arapça ve Farsça ilim dilleriyle İslam dünyasının önde gelen merkezi oldu. İsmail Samanî Türbesi (10. yüzyıl), İslam mimarisinin nadir erken örneklerindendir.

İmam Buhârî, Mâtürîdî ve Nakşibendî

Muhammed b. İsmail el-Buhârî (810-870), Buhara’da doğdu ve “el-Câmiu’s-sahîh” adlı hadis eseriyle Sünnî dünyanın en güvenilir hadis kitabı sayılan eseri yazdı. Kabri Semerkant yakınlarındaki Hartenk köyündedir. Ebû Mansûr el-Mâtürîdî (ö. 944, Semerkant), Sünnî akaid ekollerinden Mâtürîdîliğin kurucusudur ve bu ekol bugün Hanefî dünyasında yaygındır. Ebû Îsâ et-Tirmizî de bu bölgedendir (Termiz). Bahâeddin Nakşibend (1318-1389), Buhara yakınlarında Nakşibendî tarikatının kurucusudur. Bu şahsiyetler, Özbekistan’ı İslam ilmi tarihinin en önemli merkezlerinden biri yapar.

Timur ve Uluğ Bey

Emir Timur (1336-1405), Semerkant’ı başkent yaptı ve cami, türbe, medrese inşa ettirdi. Bibi Hanım Camii, Gür-i Emir ve Şah-ı Zinde külliyesi bu dönemin eserleridir. Torunu Uluğ Bey (1394-1449) ise astronomi, matematik ve medrese eğitiminde bilimsel bir merkez kurdu; Semerkant rasathanesi ve Registan’daki Uluğ Bey Medresesi bunun ürünüdür. Timurlu devri, Türk-İslam sanatı ve biliminin zirvelerinden biridir.

Hanlıklar ve Rus fethi

16. yüzyıldan itibaren Buhara, Hive ve Hokand hanlıkları bölgeyi yönetti. Buhara, “Buhara-yı Şerif” (Kutsal Buhara) olarak anılır ve yüzlerce medresesiyle ilim şehri olmayı sürdürdü. 1860’lardan itibaren Rus İmparatorluğu bölgeyi fethetti (Taşkent 1865, Semerkant 1868). Buhara Emirliği ve Hive Hanlığı korunmuş ama Rus himayesine alındı. Bu dönemde cedit hareketi (Mahmud Hoca Behbûdî gibi aydınlar) modern eğitimi İslami çerçevede savundu.

Sovyet dönemi ve bağımsızlık

Sovyet iktidarı, 1920-30’larda camileri ve medreseleri kapattı, vakıfları kamulaştırdı, din adamlarına baskı uyguladı. Yine de Taşkent merkezli Orta Asya Müslümanları Dinî İdaresi (SADUM, 1943) sınırlı bir resmî yapı olarak çalıştı. 1991’de bağımsız olan Özbekistan’da dinî canlanma yaşandı; ancak devlet, aşırılıkçı akımlara karşı dinî faaliyetleri sıkı denetledi. 2016’dan sonra yeni yönetim döneminde din ve kültürel miras politikaları daha esnek hâle geldi; İmam Buhârî ve Mâtürîdî uluslararası araştırma merkezleri kuruldu. Özbekistan’da cami sayısı 2.000’in üzerindedir. Özbek Müslümanları çoğunlukla Sünnî Hanefî-Mâtürîdî’dir. Orta Asya komşuları için Kazakistan’da İslam tarihi, Kırgızistan’da İslam tarihi, Türkmenistan’da İslam tarihi, Tacikistan’da İslam tarihi ve Afganistan için Afganistan’da İslam tarihi yazıları okunabilir.

Buhara: ilim şehri ve mimari

Buhara, tarih boyunca yüzlerce medrese ve cami barındırdı. Kalyan Minaresi (1127), Mir-i Arab Medresesi (16. yüzyıl), Ulu Cami ve Çar Minar bu şehrin simgeleridir. Şehir, Arap, Fars ve Türk ilim dilleri sayesinde çok dilli bir ilim merkezi oldu. İbn Sînâ (Avicenna), Buhara yakınlarındaki Afşana köyünde doğdu ve genç yaşta tıp ve felsefe eğitimini Buhara’da aldı. Şehrin eski mahallelerinde bugün hâlâ yaşayan zanaatkârlar, ipek dokuma, bakırcılık ve minyatür sanatını sürdürür. Buhara’nın tarihî merkezi UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır.

Semerkant ve Registan

Semerkant, Timur ve halefleri döneminde İslam dünyasının en görkemli şehirlerinden biri oldu. Registan Meydanı’ndaki üç medrese (Uluğ Bey, Şir-Dor ve Tilla-Kari), mavi çini süslemeleriyle Orta Asya mimarisinin simgesidir. Şah-ı Zinde külliyesi, Hz. Peygamber’in amcazadesi Kusem b. Abbas’a nispet edilen türbeyi merkez alan bir mezarlık kompleksidir; rivayet olunan bu nisbetin tarihî kesinliği tartışmalıdır. Gür-i Emir, Timur ve ailesinin türbesidir. Semerkant’ın ilim mirası, Uluğ Bey Rasathanesi ve astronomi çalışmalarıyla dünya bilim tarihinde saygın bir yere sahiptir.

Hive, Hokand ve Ferğana Vadisi

Harezm bölgesinin başkenti Hive, İçan Kale’deki tuğla ve çini yapılarıyla UNESCO Dünya Mirası’ndadır. Ferğana Vadisi, Hokand Hanlığı (18.-19. yüzyıl) döneminde ve sonrasında dinî eğitimin merkezi olarak anıldı. Margilan ve Namangan, medreseleri ve gelenekçi dinî çevreleriyle ünlüdür. Ferğana’da Hanefî fıkhı ve Nakşibendî tasavvufu derin kök salmıştır. Bu bölge, Sovyet döneminde ve sonrasında dinî canlanmanın merkezlerinden biri oldu.

Dinî miras ve devlet politikası

Özbekistan’da bugün İslam Medeniyeti Merkezi (Taşkent), Mir-i Arab Medresesi ve İmam Buhârî Uluslararası Araştırma Merkezi gibi kurumlar dinî ve bilimsel mirası araştırmaya yönelik çalışmalar yürütür. 2021’de açılan Taşkent’teki İslam Medeniyeti Merkezi, kutsal Kur’an nüshaları, tarihî el yazmaları ve Özbekistan’ın İslam bilim mirasını tanıtan sergileriyle öne çıkar. Hz. Osman’a nispet edilen Osman Mushafı, Taşkent’te saklanan en meşhur yazmalardandır; tarihî aidiyetinin kesinliği konusunda akademik tartışmalar bulunsa da ülkenin dinî mirasında özel bir yeri vardır.

Sıkça Sorulan Sorular

İmam Buhârî nerede doğdu?

810’da Buhara’da doğdu; kabri Semerkant yakınlarındaki Hartenk köyündedir.

Mâtürîdî kimdir?

Ebû Mansûr el-Mâtürîdî (ö. 944), Semerkant’ta yaşamış, Sünnî akaid ekollerinden Mâtürîdîliğin kurucusu olan âlimdir.

Nakşibendî tarikatı nerede doğdu?

Bahâeddin Nakşibend (1318-1389) tarafından Buhara yakınlarında kuruldu.

Özbekistan’da Müslüman oranı nedir?

Yaklaşık yüzde doksan; çoğunluk Sünnî Hanefî-Mâtürîdî’dir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 10 Eylül 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Özbekistan", "Buhârî" ve "Mâtürîdî" maddeleri; W. Barthold, Turkestan Down to the Mongol Invasion; Adeeb Khalid, Islam after Communism

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →