Pakistan’da İslam Tarihi: Yayılışı ve Önemli Dönemleri

Pakistan topraklarında İslam, 711’de Muhammed b. Kāsım’ın Sind’i fethiyle yerleşmeye başladı. Gazneliler, Delhi Sultanlığı ve Babürlüler dönemlerinde İslam kültürü derinleşti. Sufilerin etkisiyle halk arasında yayılan İslam, 1947’de Pakistan’ın kurulmasına giden süreçte siyasi bir kimlik hâline geldi.

Sind’in fethi

Emevî valisi Haccâc b. Yûsuf’un yeğeni Muhammed b. Kāsım es-Sakafî, 711-713 yıllarında Sind bölgesine sefer düzenledi ve Dahir’in krallığını yendi. Bu sefer, Hindistan alt kıtasında İslam hâkimiyetinin ilk kalıcı örneğidir. Sind’de Müslüman bir idare kuruldu; Mansûre ve Multan önemli şehirler oldu. Bölgedeki Hindu, Budist ve diğer toplulukların dinî hayatı belli bir hukuki çerçevede devam etti. Sind, alt kıtada İslam’ın “Bâbü’l-İslâm” (İslam’ın kapısı) olarak anılır.

Gazneliler ve Delhi Sultanlığı

11. yüzyılda Gazneli Mahmud, Pencap’ı fethetti ve Lahor’u önemli bir merkez yaptı. Bu dönemde Hucvîrî (Ali b. Osman el-Hucvîrî, ö. yaklaşık 1072), Lahor’a yerleşti ve “Keşfü’l-Mahcûb” adlı Farsça tasavvuf eserini yazdı; kabri bugün Data Darbar olarak ziyaret edilir. 13. yüzyılda Delhi Sultanlığı’nın kurulmasıyla Pakistan’ın bugünkü toprakları, Hindistan’daki Müslüman devletlerin bir parçası olarak yönetildi. Çiştî ve Sühreverdî tarikatları Multan, Pakpattan ve Uç gibi şehirlerde gelişti. Bahâeddin Zekeriyyâ (Multan) ve Bâbâ Ferîdüddîn Genc-i Şeker (Pakpattan), bu geleneğin önde gelen şahsiyetleridir.

Babürlüler ve Lahor

1526’dan itibaren Babürlüler Hindistan’da hâkimiyet kurdu ve Lahor, kültür ve mimari merkezi oldu. Lahor Kalesi, Şalimar Bahçeleri ve Badşahi Camii (1671-73, Evrengzib dönemi), Babür mimarisinin başyapıtlarıdır. Ceng-i Mahal ve Wazir Han Camii gibi eserler de aynı dönemin sanatını yansıtır. Ahmed Sirhindî (Müceddid-i Elf-i Sânî, ö. 1624) Nakşibendî-Müceddidî yolunun bölgede yayılmasında önemli rol oynamıştır.

Şah Veliyyullah ve fikrî dönüşüm

Şah Veliyyullah ed-Dihlevî (1703-1762), Babürlü iktidarının zayıfladığı bir dönemde yaşayan büyük bir hadis âlimi ve ıslah düşünürüdür. “Huccetullâhi’l-bâliga” adlı eseriyle İslam hukukunun hikmetlerini açıkladı ve mezhepler arası uzlaşma çağrısı yaptı. Onun fikirleri, 19. yüzyıldaki Dârülulûm Deoband gibi eğitim kurumlarının doğuşunu etkiledi. Aynı dönemde Barelvî hareketi tasavvufî ve halk dindarlığı geleneğini savundu. Bu iki ekol, bugünkü Pakistan’ın dinî yapısında belirleyicidir.

İkbal, Cinnah ve Pakistan’ın kuruluşu

Muhammed İkbal (1877-1938), şair-filozof olarak İslam’ın yeniden inşasını savundu ve 1930’da Müslümanlar için ayrı bir devlet fikrini dile getirdi. Muhammed Ali Cinnah önderliğindeki Müslüman Birliği, 1940 Lahor Kararı ile Müslümanlara ayrı devlet talebini resmîleştirdi. 14 Ağustos 1947’de Pakistan kuruldu; bölünme sırasında milyonlarca kişi yerinden oldu ve büyük bir insani trajedi yaşandı. 1949 “Hedefler Kararı” İslam’ı devletin temel ilkelerinden biri olarak belirledi. 1971’de Doğu Pakistan ayrılarak Bangladeş oldu.

Dinî yapı

Pakistan’da Müslümanlar nüfusun yaklaşık yüzde doksan beşini oluşturur; Sünnîler (çoğunluğu Hanefî) yüzde seksen kadar, Şiîler yüzde on beş-yirmi arasındadır. Deobandî, Barelvî ve Ehl-i Hadis akımları ile Cemaat-i İslami gibi siyasi-dinî hareketler etkilidir. Ahmediyye topluluğu 1974 anayasa değişikliğiyle gayrimüslim ilan edilmiştir; bu karar, hem Pakistan’da hem uluslararası alanda farklı görüşlerle tartışılmaktadır. Pakistan’ın dinî tarihi için Afganistan’da İslam tarihi, Hindistan’da İslam tarihi, Bangladeş’te İslam tarihi ve Filistin’de İslam tarihi yazıları okunabilir.

Mimari miras: Lahor ve Multan

Lahor Badşahi Camii, dünyanın en büyük camilerinden biri olup 100 bin kişi kapasitelidir; kırmızı kumtaşı ve mermerle yapılmıştır. Wazir Han Camii, çinileri ve fresk süslemeleriyle Babür dönemi sanatının şaheseri sayılır. Multan, “Evliyalar Şehri” olarak anılır; Hz. Rükneddin ve Bahâeddin Zekeriyyâ türbeleri mavi çinileriyle dikkat çeker. Thatta’daki Şah Cihan Camii (17. yüzyıl) ve Makli Nekropolü, UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndedir. Bu yapılar, Pakistan topraklarında İslam sanatının zenginliğini yansıtır.

Sûfî geleneği ve halk dindarlığı

Pakistan’da türbe kültürü halk dindarlığının önemli bir parçasıdır. Lahor’daki Data Darbar, Sehvan Şerif’teki Lal Şahbaz Kalandar türbesi ve Pakpattan’daki Bâbâ Ferîd türbesi her yıl milyonlarca ziyaretçi çeker. Urs adı verilen yıllık anma törenleri müzik, zikir ve yemek dağıtımıyla kutlanır. Kavvali müziği, Hz. Emîr Hüsrev’in mirası olarak sufi geleneğin sanatsal yüzüdür. Bu ziyaret kültürüne Deobandî ve Selefî çevreler eleştirel yaklaşır, Barelvî çevreler ise savunur; bu tartışma Pakistan’ın dinî çeşitliliğinin bir yönüdür.

Pakistan’ın İslam tarihi, hem Arap-Fars kökenli ilim geleneğini hem de yerel Pencap, Sind ve Belucistan kültürlerini bir arada barındıran çok katmanlı bir mirastır.

Bugünkü Pakistan, Güney Asya’nın en önemli İslami ilim ve tasavvuf merkezlerinden biri olmayı sürdürmektedir.

Pakistan’ın dinî kimliği, hem Güney Asya’nın çok katmanlı İslam tarihinin hem de 20. yüzyıl ulus-devlet tecrübesinin ürünüdür ve bu iki boyut birlikte okunmalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Sind ne zaman fethedildi?

711-713 yıllarında Emevî komutanı Muhammed b. Kāsım tarafından fethedildi.

Hucvîrî kimdir?

11. yüzyılda Lahor’a yerleşen ve Keşfü’l-Mahcûb adlı tasavvuf eserini yazan mutasavvıf; kabri Data Darbar olarak bilinir.

Pakistan ne zaman kuruldu?

14 Ağustos 1947’de İngiliz Hindistanı’nın bölünmesiyle kuruldu.

Badşahi Camii kimin döneminde yapıldı?

Babürlü hükümdarı Evrengzib döneminde, 1671-73 yıllarında yapıldı.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 11 Haziran 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Pakistan", "Sind" ve "Şah Veliyyullah ed-Dihlevî" maddeleri; Ayesha Jalal, Self and Sovereignty; Annemarie Schimmel, Islam in the Indian Subcontinent

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →