Türk Halk Kültüründe Besmele ile Başlama

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Besmelenin anlamı ve yeri
Hadislerde besmele
Halk kültüründe besmele

Besmele, “Bismillâhirrahmânirrahîm” (Rahman ve Rahim olan Allah’ın adıyla) ifadesidir. Türk halk kültüründe her işe besmele ile başlamak, bereket ve hayırlı sonuç için yaygın bir âdet; çocuğun ilk dersinden yeni evin temeline, yemekten yolculuğa kadar hayatın pek çok alanında yaşatılan bir uygulamadır.

Besmelenin anlamı ve yeri

Besmele, Kur’an’ın her suresinin başında (Tevbe Suresi hariç) yer alır; Neml Suresi’nde ise Hz. Süleyman’ın Belkıs’a yazdığı mektubun başlangıcı olarak geçer (Neml, 27/30). “Bismillâh” Allah’ın adıyla başlıyorum anlamına gelir; “er-Rahmân” ve “er-Rahîm” ise Allah’ın geniş rahmetini ifade eden isimlerdir. Müslümanlar, besmele ile işe başlamayı Allah’tan yardım isteme ve işi O’nun adıyla bereketlendirme olarak görür. Fâtiha’nın ilk ayeti olup olmadığı konusunda mezhepler arasında görüş farkı bulunur; Şâfiîlere göre Fâtiha’nın bir ayetidir, Hanefîlere göre ise ayrı bir ayettir ve namazda sessiz okunur. Bu fıkhî ayrıntı, besmelenin kutsallığını azaltmaz.

Hadislerde besmele

Peygamberimiz yemeğe başlarken besmele çekmeyi öğretmiştir: “Yemek yiyeceğiniz zaman Allah’ın adını anın, sağ elinizle yiyin ve önünüzden yiyin” (Buhârî, Et’ime; Müslim, Eşribe). Unutulursa “Bismillâhi evvelehû ve âhirehû” demek de tavsiye edilir (Tirmizî, At’ime). Eve girerken, evden çıkarken, binek binerken, abdest alırken ve kapıyı kapatırken besmele ile başlamak sünnettir. Bazı rivayetlerde şeytanın, besmeleyle yemeğe başlanmayan sofraya ortak olduğu bildirilir (Müslim, Eşribe). Bu yüzden Müslüman toplumlarda besmele sözünün gündelik hayata girdiği görülür.

Halk kültüründe besmele

Yemek: Sofraya oturulunca “Bismillah” denir, yemekten sonra “Elhamdülillah” ve “Allah razı olsun” söylenir.
Yeni bir işe başlama: Tarlaya tohum ekerken, ekmek yoğururken, dikiş dikerken, yolculuğa çıkarken besmele çekilir.
Ev yapımı: Temel atılırken, kapı eşiği konurken besmele ve dua edilir; bazı yörelerde kurban kesilir.
Çocuk eğitimi: Bed-i besmele ve âmin alayı ile çocuğa ilk besmele öğretilir.
Doğum ve ölüm: Doğan çocuğun kulağına ezan okunur, cenaze kabre konurken “Bismillâhi ve alâ milleti resûlillâh” denilir.
Dükkân ve iş açılışı: İlk satışta ve kasayı açarken besmele söylenir.

Çocuğa besmele öğretme geleneği için bed-i besmele töreni ve âmin alayı yazıları okunabilir. İş açılışı için ise dükkân açılışında dua yazısına bakılabilir.

Deyimlerde ve atasözlerinde besmele

Türkçede besmele kelimesi pek çok deyimde yaşar: “Besmele çekmek” (bir işe başlamak), “besmelesiz başlamak” (kural tanımadan davranmak), “besmeleyle başlayan iş” gibi. “Besmelesiz kapı açmak” ya da “besmelesiz yemek yemek” halk arasında uğursuz sayılır. Çocuklara korku ya da tehlike anında “Bismillah” demeleri öğretilir. Bu deyimler besmelenin günlük hayattaki yaygınlığını gösterir. Bazı ifadeler ise abartılı bir dille kullanılır; önemli olan anlamıdır. Halk dilindeki dinî ifadelerin kullanımı, selam ve selamlaşma kültürüyle ilişkilidir; bu konuda selamlaşma adabı yazısına bakılabilir.

Besmele ve sanat

Besmele, hat sanatında en sık yazılan ifadelerden biridir. Hattatlar besmeleyi levha, kitap ve hat külliyatlarının başına yazar, bazen kuş, kelebek ya da cami şeklinde tasarlar. Osmanlı camilerinin giriş kapıları, kubbeleri ve mihraplarında besmeleye sıkça rastlanır. Her ders kitabı ve resmî belge de eskiden besmeleyle başlardı. Hat sanatındaki “besmele-i şerife” levhaları evlerin duvarlarında bereket ve koruma amacıyla asılır; bu geleneğin diğer yüzü olan Maşallah ve bereket levhaları için evlerin girişine Maşallah ve bereket levhası asmak yazısına bakılabilir.

Besmele ayrıca musikide ve ilahi geleneğinde de yer alır; mevlid ve hatim programlarının girişinde okunur. Çocuklara besmeleyi öğretmek için bestelenmiş kısa ilahiler de kullanılır. Böylece besmele, hem dinî hem estetik bir miras olarak kuşaktan kuşağa aktarılır.

Besmelenin adabı

Besmele okunurken saygı ve edep gözetilir. Besmele yazılı kâğıtların yere atılmaması, ayak altında bırakılmaması beklenir; çünkü içinde Allah’ın adı geçer. Haram bir işe başlarken veya günah işlerken besmele çekilmez; çünkü bu, ifadenin amacına aykırıdır. Ayrıca abdesthaneye girerken besmele yerine “Allâhümme innî eûzu bike mine’l-hubsi ve’l-habâis” duası okunur. Besmele bir tılsım ya da büyü formülü değil, Allah’ı anarak başlama bilincidir. Bu nedenle besmelenin yerinde, anlayarak ve içtenlikle söylenmesi önemlidir.

Çocuklara besmele öğretmek

Besmele çocuklara en erken öğretilen dinî ifadelerden biridir. Anne babalar, çocuklarına yemekten önce, uyumadan önce ve oyuna başlamadan önce “Bismillah” demeyi hatırlatır. Çocuk besmeleyi anlam bilmeden ezberlese de zamanla bu ifadeyi sevgi ve güvenle bağdaştırır. Eğitimciler, besmelenin korku değil güven duygusuyla öğretilmesini önerir. Bu yaklaşım, çocuğun Allah ile ilişkisinin rahmet ve sevgi temelinde kurulmasına yardımcı olur.

Besmele ve bereket inancı

Halk inancında besmele, yemeğe ve işe bereket katar. Besmeleyle başlanan yemeğin bereketli olduğu, çocukların besmeleyle uyutulduğunda şeytandan korunacağı gibi inançlar yaygındır. Dinî açıdan besmele, Allah’ın adını anarak O’nun korumasına sığınmak anlamına gelir; bereket Allah’tan beklenir, sözün kendisinde sihirli bir güç aranmaz. Bu denge hem inanca hem akla uygundur. Sofra ve yemek geleneklerine dair pirinç pilavı ve helva yazısı da okunabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Besmele ne anlama gelir?

“Bismillâhirrahmânirrahîm”, yani “Rahman ve Rahim olan Allah’ın adıyla” demektir.

Hangi işlere besmele ile başlanır?

Yemek, yolculuk, abdest, eve girme, binek binme ve önemli işlerin başında besmele çekilir.

Besmele çekmek unutulursa ne yapılır?

Yemekte unutulursa “Bismillâhi evvelehû ve âhirehû” denilir (Tirmizî).

Haram bir işte besmele çekilir mi?

Hayır; günah ve haram işe başlarken besmele çekmek ifadenin amacına aykırıdır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 19 Eylül 2026 · Kaynaklar: Kur'an-ı Kerîm, Fâtiha Suresi (1/1) ve Neml Suresi (27/30); Buhârî, Et'ime ve Vudû'; Müslim, Eşribe; Tirmizî, At'ime (yemek adabı); TDV İslâm Ansiklopedisi, "Besmele" md.

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →