Zâtürrikâ Gazvesi Dersleri ve İslam Tarihindeki Önemi

Zâtürrikâ Gazvesi, Hz. Peygamber’in Necid bölgesindeki Gatafan’a bağlı kabilelere karşı çıktığı seferdir. Bu seferde korku namazı kılınmış, bedevî ile yaşanan kılıç olayı ve sahabenin ayaklarına bez sarması gibi anlatımlar siyer kaynaklarında yer almıştır.

Gazvenin tarihi ve sebebi

Zâtürrikâ’nın tarihi konusunda kaynaklar arasında önemli bir fark bulunur. İbn İshak ve bazı siyer yazarları Hicretin dördüncü yılında, Benî Nadîr’in ardından gerçekleştiğini bildirir. Buhârî’deki Ebû Mûsâ el-Eş’arî rivayeti ise ravinin Hayber seferinden sonra Medine’ye geldiğini ve bu sefere katıldığını anlattığı için gazvenin Hayber sonrası, yani Hicretin yedinci yılında olduğunu gösterir. Bu yüzden iki farklı sefer ya da farklı yorumlardan söz edildiği görüşü de vardır. Bu yazıda tarih olarak “Hicretin dördüncü ile yedinci yılı arasında” şeklindeki farklı anlatımlar not edilmiştir.

Sefer, Necid’deki Gatafan’a bağlı Muhârib ve Sa’lebe kabilelerinin Medine’ye yönelik bir saldırı hazırlığı yaptığı haberi üzerine yapıldı. Gatafan, daha önce Benî Nadîr ve Benî Kurayza olaylarında Müslümanlara karşı Ahzâb ordusunda yer almıştı.

Yolculuk ve adın verilişi

Müslümanlar, çok zor şartlarda yürüdü. Buhârî’de geçen Ebû Mûsâ rivayetine göre altı kişi bir devenin sırasıyla biniyordu; yürüyen sahabilerin ayakları yarılmış, tırnakları düşmüştü. Ayaklarını bezlerle (rik’a) sardıkları için gazve “Zâtürrikâ” yani “yamalar sahibi” olarak adlandırıldı. Ebû Mûsâ, bu sıkıntıyı anlatmaktan sonradan hoşlanmadığını, çünkü amelini açığa çıkarmış gibi hissettiğini belirtmiştir. Bu detay, sahabenin ihlâs ve tevazuuna dair bir örnek olarak anılır.

Korku namazı (salâtü’l-havf)

Müslümanlar ve düşman karşı karşıya gelince çatışma yaşanmadı; ancak Müslümanlar bir saldırıya karşı hazırlıklı kalmak zorundaydı. Buhârî ve Müslim’deki rivayetlere göre Hz. Peygamber, bu durumda korku namazını kıldırdı. Namaz ordunun iki gruba ayrılması ve her grubun sırayla namaza durması şeklinde uygulandı; bu uygulamanın birkaç farklı şekli rivayet edilir ve mezhepler bu şekillerden hangisini tercih edeceği konusunda ayrışır. Nisâ Suresi’nin 102. ayeti korku namazını bildirir. Hanefîler, Ebû Yûsuf’un görüşüne göre bir imam arkasında ikinci gruba kalan rekâtların kılınmasını esas alırken, Şâfiîler ve Mâlikîler farklı şekilleri benimser.

Bedevî ile kılıç olayı

Câbir b. Abdullah’ın Buhârî ve Müslim’de geçen rivayetine göre, Hz. Peygamber dönüş yolunda bir vadide öğle uykusu için bir ağacın gölgesinde dinleniyordu. Kılıcını ağaca asmıştı. Gatafan’dan bir bedevî, kılıcı çekip “Seni benden kim kurtaracak?” diye sordu. Hz. Peygamber üç kez “Allah” dedi; bedevînin elinden kılıç düştü. Hz. Peygamber kılıcı alıp aynı soruyu ona yöneltti; bedevî “Sen daha iyi bir kılıç tutansın” dedi. Hz. Peygamber onu affetti. Adam kabilesine döndü ve “Sizin yanınıza insanların en iyisinden geliyorum” dedi. Bu olay, Hz. Peygamber’in affediciliği ve Allah’a tevekkülünün örneği olarak anılır. Kimi rivayetlerde bedevînin adı Gavres b. Hâris olarak geçer.

Gazvenin sonucu

Müslümanlar ile Gatafan arasında çatışma olmadan karşılaşma sona erdi; Hz. Peygamber Medine’ye döndü. Bu sefer, savaşsız bir güç gösterisiyle düşmanın caydırıldığı ve korku namazı gibi hükümlerin uygulamalı olarak öğretildiği bir sefer olarak değerlendirilir. Dûmetülcendel ve Vedan gibi çatışmasız seferlerle benzer bir niteliktedir.

Gazveden çıkarılan dersler

Âlimler bu gazveden şunları çıkarır: Savaş ortamında bile ibadetin terk edilmemesi, tehlikede namazın hafifletilmiş fakat sürdürülmesi, affediciliğin hiçbir zaman terk edilmemesi ve eziyet çeken sahabelerin ihlâsı. Benî Mustalik ve Sevîk seferleriyle birlikte okunduğunda Medine’nin güvenliği için yapılan çabaların çeşitliliği görülür.

Zâtürrikâ’nın siyer literatüründeki yeri

Zâtürrikâ, kimi kaynaklarda Nahl ve Gatafan seferiyle de birlikte anılır; Gatafan üzerine düzenlenen sefer sayısı kaynaklara göre bir ile üç arasında verilir. Bu durum, aynı kabile topluluğuna karşı farklı zamanlarda yapılmış küçük seferlerin ayrı ayrı adlandırılmasından ya da aynı sefere farklı isimler verilmesinden kaynaklanabilir. Araştırmacılar, Buhârî’deki rivayetin sağlamlığı nedeniyle Hayber sonrası tarihi daha güçlü bulur; fakat İbn İshak’ın kronolojisi klasik siyer eserlerinde daha yaygın şekilde benimsenmiştir. Bu fark, siyer anlatılarında “rivayete göre” ifadesinin yerinde olduğunu gösteren tipik bir örnektir.

Bu seferde Hz. Peygamber’in Medine’de vekil bıraktığı kişi konusunda da rivayetler farklıdır: kimi kaynaklar Osman b. Affân’ı, kimi Ebû Zer’i anar. Gatafan kabileleri Müslümanların gücünü görünce çatışmaya girmeden dağıldı. Bu sonuç, Medine’nin çevresindeki kabilelerle ilişkilerinde caydırıcılığın önemini gösterdi ve izleyen yıllarda Hudeybiye sürecine giden zemine katkı yaptı.

Sıkça Sorulan Sorular

Zâtürrikâ adı neden verildi?

Rivayete göre sahabilerin ayakları yara olduğundan ayaklarına bez parçaları (rik’a) sardıkları için bu ad verildi. Başka anlatımlarda bölgedeki yamalı kayalardan söz edilir.

Korku namazı bu gazvede mi kılındı?

Buhârî ve Müslim’deki rivayetlere göre Hz. Peygamber, korku namazını bu sefer sırasında uygulamıştır. Namazın biçimi kaynaklarda farklı şekillerde anlatılır.

Gazve ne zaman yapıldı?

Tarihi konusunda rivayetler farklıdır. İbn İshak Hicretin dördüncü yılını verirken Buhârî’deki Ebû Mûsâ rivayeti Hayber’den sonra olduğunu gösterir.

Kılıç olayı nedir?

Câbir b. Abdullah’ın rivayetine göre bir bedevî uyuyan Hz. Peygamber’in kılıcını çekip “Seni benden kim kurtaracak?” dedi. Hz. Peygamber “Allah” dedi; bedevî kılıcı düşürdü ve affedildi.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 27 Eylül 2026 · Kaynaklar: Buhârî, Megāzî ve Mağāzî, Havf namazı bölümü; Müslim, Salâtü'l-Müsâfirîn; İbn Hişâm, es-Sîretü'n-Nebeviyye; Vâkıdî, Kitâbü'l-Meğâzî; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Zâtürrikā Gazvesi" maddesi

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →