Avrupa’daki Müslüman Mülteciler İslam’la Nasıl Tanıştı?

Avrupa’daki Müslüman mülteciler, İslam’la yeni tanışan değil, dinlerini yeni bir kıtada yaşamak zorunda kalan kişilerdir. Hicret kavramı İslam tarihinin başından beri vardır; Habeşistan’a sığınan ilk Müslümanlardan 1990’ların Bosnalı ve 2010’ların Suriyeli mültecilerine kadar uzanan, hepsini birbirine bağlayan ortak bir hafıza söz konusudur.

Hicret ve sığınma kavramı

Kur’an’da hicret, zulüm altında kalan inananların yurtlarından ayrılması anlamında geçer. Nisâ Suresi’nin 97-100. ayetleri, “Allah’ın arzı geniş değil miydi ki orada hicret etseydiniz?” ifadesiyle zulüm altındaki Müslümanların yurtlarını terk etmesi gerektiğini belirtir. Hz. Peygamber, Mekke’de baskı artınca 615 yılı civarında bir grup Müslümanın Habeşistan’a gitmesine izin verdi. İbn Hişâm’ın nakline göre bu grupta Cafer b. Ebî Tâlib de vardı ve Habeşistan Kralı Necâşî’nin huzurunda Kur’an’dan Meryem Suresi’ni okudu; Necâşî onları iade etmedi. Bu olay, Müslüman hafızada “komşuluk ve eman” örneği olarak anılır. Mültecilere yaklaşımın fıkhî temeli de bu çerçevede “eman” ve “istînâs” kavramlarıyla açıklanır.

Osmanlı sonrası Balkanlar’dan göçler

Avrupa’da Müslüman mülteci hikâyesi yalnızca modern bir olgu değildir. XIX. yüzyılın sonlarında Rus yayılmacılığı ve Balkan savaşları nedeniyle milyonlarca Müslüman, Osmanlı topraklarına göç etti. Bu muhacir dalgaları çoğunlukla Anadolu’ya yöneldi; bir kısmı ise Avrupa ülkelerinde kaldı. Bu tarihî hafıza, bugünkü Balkan Müslümanlarının Avrupa’daki mülteci topluluklarla bağını anlamak için önemlidir.

1970’ler ve 1980’ler: Orta Doğu’dan gelenler

Lübnan İç Savaşı (1975-1990), İran Devrimi (1979) ve İran-Irak Savaşı, Avrupa’ya yeni mülteci dalgaları gönderdi. Özellikle İsveç, Almanya ve Hollanda’da bu dönemde Arap, Kürt ve İranlı toplulukların nüfusu arttı. Mültecilerin Avrupa’daki ilk dinî ihtiyaçları, kiralanan salonlarda cuma namazı kılmak, cenazelerini defnedecek yer bulmak ve çocuklarına Kur’an öğretmekti. Bu birikim, daha sonra Arapça ve Farsça konuşan camilerin kurulmasına zemin hazırladı.

1990’lar: Bosna, Kosova ve Somali

Bosna Savaşı (1992-1995) Avrupa’nın ortasında yaşanan bir savaşta yüz binlerce Bosnalı Müslümanın Almanya, Avusturya, İsveç, Hollanda ve başka ülkelere sığınmasına yol açtı. Savaşta Saraybosna’daki Doğu Enstitüsü ve Millî Kütüphane gibi kurumların yanması, Müslüman ilim mirası açısından da büyük bir kayıp olarak anılır. Kosova’daki 1999 krizi ve Somali’deki iç savaş da yeni gruplar getirdi. Bosnalı mülteciler, Avrupa’nın “kendi” Müslümanlarıydı; dil, görünüm ve Osmanlı mirası bakımından toplumdan çok farklı değillerdi, ancak savaş travması taşıyorlardı. Bu dönemde Balkan Müslümanlarının Avrupa’daki varlığı Avusturya Müslümanlarının İslam’la tanışması yazısında da yer alır.

2011 sonrası: Suriye, Irak ve Afganistan

2011’de başlayan Suriye iç savaşı milyonlarca insanı yerinden etti. Çoğunluğu Türkiye, Lübnan ve Ürdün’e sığındı; Avrupa’ya ulaşanların sayısı ise 2015’te yaklaşık bir milyon ve üzerine çıktı. Almanya ve İsveç en çok kabul eden ülkeler arasında yer aldı. Afgan, Iraklı, Eritreli ve Somalili mülteciler de aynı dönemde Akdeniz’i aştı. Mülteciler çoğunlukla geçici barınma merkezlerinde ve entegrasyon kamplarında dinî hayatlarını sürdürmeye çalıştı. Akdeniz’de hayatını kaybedenler için cenaze ve defin süreçleri insani bir sorun hâline geldi.

Dinî hayatın yeniden kurulması

Mülteciler için ilk günlerde ibadet, helal gıda ve namaz kılacak bir alan temel ihtiyaçlardı. Birçok geçici merkezde ibadet odaları ayrıldı, camiler ve yardım dernekleri gönüllü destek sağladı. Mültecilerin çoğu zaman ayrı bir dinî kimlik yaşamadığı, mevcut camilerle ilişki kurduğu görülür. Bununla birlikte Suriyeli ve Afgan toplulukların kendi camilerini kurma eğilimleri de vardır.

Devam okuması

Tarihsel süreç için Avrupa’daki Müslüman mültecilerin kısa tarihi, kültürel hayat için mültecilerde dinî kültür ve gelenekler ve bugünkü durum için Avrupa’daki Müslüman mülteciler bugün yazıları okunabilir. İsveç’teki mülteci topluluk için İsveç Müslümanları tarihi yazısı da önemlidir.

Entegrasyon ve ilk karşılaşmalar

Mülteciler Avrupa’ya vardıklarında hem dil hem hukuk sistemiyle yüzleşir. İltica prosedürleri aylarca, bazen yıllarca sürebilir. Bu süre içinde ibadet yeri, Kur’an dersleri ve cemaat desteği psikolojik dayanıklılığın önemli bir kaynağıdır. Camiler ve yardım kuruluşları; yemek, giyim, hukuki danışmanlık ve tercümanlık hizmeti sunar. Gönüllü Müslüman ve gayrimüslim yardımcıların ortak çalışması, bazı şehirlerde yeni dayanışma ağları oluşturmuştur.

Mültecilerin Avrupa’da İslam’la ilişkisi yeniden kurulurken, yerel Müslüman toplulukların da değiştiği görülür. Camilerin Arapça konuşulan derslere ihtiyaç duyması, Suriyeli âlimlerin hocalık yapması ve ortak iftarlar bu etkileşimin göstergeleridir.

Uluslararası hukuk açısından 1951 tarihli Cenevre Sözleşmesi, mültecilerin geri gönderilmemesi ilkesini (non-refoulement) güvence altına alır. Fıkıh literatüründeki eman ve civar anlayışı ile bu ilke arasındaki benzerlik, birçok Müslüman hukukçu tarafından vurgulanır.

Sıkça Sorulan Sorular

İslam’da ilk mülteci olaylarından biri hangisidir?

Hz. Peygamber’in izniyle bir grup Müslümanın 615 civarında Habeşistan’a hicret etmesi, İslam tarihinde sığınma ve himaye örneklerinin ilki olarak anılır.

Müslüman mülteciler Avrupa’ya en çok hangi dönemlerde geldi?

1970’lerden itibaren Lübnan, İran ve Irak’tan; 1990’larda Bosna, Kosova ve Somali’den; 2011’den sonra ise Suriye, Irak, Afganistan ve Eritre’den büyük göç dalgaları yaşandı.

Mülteci için İslam hukuku ne der?

Klasik fıkıhta sığınan kişiye eman verilmesi ve korunması esastır; ayrıca zulümden kaçan Müslümanların hicretine dair Kur’an ayetleri vardır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 9 Temmuz 2026 · Kaynaklar: Kur'an-ı Kerîm, Nisâ Suresi (4/97-100); İbn Hişâm, es-Sîre; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Muhâcir" ve "Habeşistan" maddeleri

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →