Azerbaycan’da Müslüman Nüfusu, Mezhepler ve Dinî Yapı

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Nüfus ve dinî dağılım
Tarihsel arka plan
Din ve devlet ilişkisi

Azerbaycan’da nüfusun yaklaşık yüzde 95-97’si Müslümandır; Müslümanların kabaca üçte ikisi On İki İmam (Caferî) Şiî, üçte biri Sünnî olarak anılır. Laik bir devlet olan Azerbaycan, Şiî ve Sünnîlerin ortak bir dinî idare çatısı altında bir arada yaşadığı nadir ülkelerden biridir.

Nüfus ve dinî dağılım

Azerbaycan’ın nüfusu yaklaşık on milyondur. Etnik açıdan Azerbaycan Türkleri çoğunluktur; Lezgi, Talış, Avar, Rus, Ermeni (Dağlık Karabağ dışında) ve diğer topluluklar da bulunur. Müslümanların büyük çoğunluğu, ülke genelinde Şiîlik ve Sünnîlik ayrımı yapmadan kendisini “Müslüman” olarak tanımlama eğilimindedir. Şiî nüfus özellikle Bakü, Nahçıvan, Lenkeran ve güney bölgelerinde yoğundur; Sünnîler ise kuzeyde, Şeki, Zaqatala ve Gence çevresinde yaşar. Hristiyan (Ortodoks) ve Yahudi topluluklar da kayıtlı küçük azınlıklardır. Kesin mezhep oranları resmî sayımda yer almadığından tahminlere dayanır.

Tarihsel arka plan

Azerbaycan topraklarına İslam 7. yüzyılda Arap fetihleriyle gelmiştir. Selçuklu ve ardından İlhanlı, Karakoyunlu, Akkoyunlu dönemlerinde bölgede Türk nüfus ağırlık kazanmıştır. 1501’de Şah İsmail’in Safevi devletini kurması ve Şiîliği devlet mezhebi yapmasıyla bölgedeki dinî eğilim Şiî çizgiye kayar. 19. yüzyılda Rus İmparatorluğu’na katılan Azerbaycan’da, 1918’de kurulan Azerbaycan Halk Cumhuriyeti İslam dünyasının ilk parlamenter cumhuriyeti olarak anılır. Ardından Sovyet dönemi dinî hayatı ağır biçimde sınırlamıştır. Bu uzun tarihin dinî dokusunu yansıtan yapılar için Azerbaycan’ın camileri ve tarihî İslami eserleri yazısı yararlıdır.

Din ve devlet ilişkisi

Azerbaycan Anayasası devletin laik olduğunu belirtir. Dinî kuruluşlar devlet kaydına tabidir; 2009 ve sonrasında yapılan düzenlemelerle dinî faaliyetler yasal çerçeveye alınmıştır. Devlet bünyesinde Din Kuruluşlarıyla Çalışma Devlet Komitesi bulunur. 1990’lardan beri dış kaynaklı radikal akımlara karşı mesafeli bir politika izlenir. Bazı dinî grupların faaliyetleri sınırlandırılmış, insan hakları kuruluşları bu konuda eleştirilerde bulunmuştur. Hükümet ise bu uygulamaları kamu düzeni ve toplumsal huzur gerekçesiyle savunur.

Kafkas Müslümanları İdaresi

Bakü merkezli Kafkas Müslümanları İdaresi, Rus İmparatorluğu döneminden gelen kurumsal bir mirasa sahiptir. İdare, Şeyhülislam unvanlı bir başkan tarafından yönetilir; Şiî ve Sünnî Müslümanlar ortak bir çatı altında temsil edilir. Başkanın Şiî, yardımcısının Sünnî olması gibi denge uygulamaları dikkat çeker. İdare camilerin yönetiminde, hac organizasyonunda ve dinî eğitimde yetkilidir. Bakü İslam Üniversitesi ve çeşitli medreseler dinî eğitim sunar.

Şiî-Sünnî bir arada yaşama

Azerbaycan’da Şiî ve Sünnî Müslümanlar geleneksel olarak aynı camilerde namaz kılabilirler; “ortak cami” uygulaması buna örnektir. Muharrem ayında Hz. Hüseyin’in şehadeti anısına Şiîler yas törenleri düzenler. Aşure günü ve Muharrem meclisleri, özellikle Bakü yakınlarındaki Nardaran köyünde kalabalık biçimde yaşanır. Sünnîler ise bu ayda oruç ve diğer ibadetlerle daha sakin bir tavır takınır. Bu uygulamalar hakkında tarafsız bir bakış, her iki görüşün de kendi kaynaklarını ve gerekçelerini anlamayı gerektirir.

Din ve milli kimlik

Azerbaycan’da dinî kimlik, Türk, Müslüman ve çağdaş uygarlık değerleri çerçevesinde tanımlanan millî kimlikle birlikte ele alınır. “Azerbaycançılık” anlayışı, etnik, dinî ve kültürel çeşitliliği kapsayıcı bir kimlik olarak sunar. Türkiye ile Azerbaycan arasındaki “tek millet, iki devlet” söylemi dil, tarih ve dinî kültür bağına dayanır. Genç kuşakta dindarlık düzeyi şehirde düşük, kırsalda ve bazı bölgelerde ise daha yüksektir.

Dinî eğitim ve kurumlar

Bakü İslam Üniversitesi, 1989’da kurulmuş ve Kafkas Müslümanları İdaresi ile iş birliği içinde çalışan başlıca dinî yükseköğretim kurumudur. Ayrıca devlet üniversitelerinin ilahiyat bölümleri ve Türkiye ile ortak eğitim programları vardır. Bakü Devlet Üniversitesi bünyesinde İlahiyat Fakültesi, Türkiye’deki ilahiyat fakülteleriyle akademik bağlar kurmuştur. Dinî kitap yayını, vaaz ve kamu yayınları devlet gözetiminde yapılır. Camilerde cuma hutbeleri Azerbaycan Türkçesiyle okunur ve içerik idare tarafından hazırlanır.

Sovyet dönemi ve dinî canlanma

Sovyet yıllarında Azerbaycan’da camilerin büyük bölümü kapatılmış, bazıları müzeye veya depoya dönüştürülmüştür. 1990’lardan sonra dinî hayat yeniden canlanmış, camiler ve mescitler ibadete açılmıştır. Bu dönemde İran, Türkiye ve Körfez ülkelerinden gelen dinî heyetler farklı etkiler yapmıştır. Devlet, ılımlı ve millî değerlerle uyumlu bir İslam anlayışını teşvik etmeyi hedeflemiştir. Din araştırmalarında ülkenin “Doğu ile Batı arasında köprü” olduğu görüşü sıkça dile getirilir.

Hac ve bayramlar

Azerbaycan’dan her yıl belirli sayıda hacı Mekke’ye gider. Ramazan ve Kurban bayramları resmî tatildir; Nevruz da devlet tatili olarak kutlanır. Bayramlarda iftar, ziyaret ve hayır faaliyetleri öne çıkar. Ayrıntılar için Azerbaycan’da Ramazan ve bayram gelenekleri yazısına bakılabilir. Rusya’daki Müslüman topluluklarla ilişkiler için Rusya’da Müslüman nüfusu yazısı da okunabilir. Orta Asya ile mukayese için Tacikistan’da Müslüman nüfusu ve dinî yapı yazısı da okunabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Azerbaycan’da Müslüman oranı nedir?

Nüfusun yaklaşık yüzde 95-97’si Müslüman olarak tanımlanır. Bu oran araştırmalara dayalı bir tahmindir.

Azerbaycan’da Şiîler ve Sünnîler hangi oranlardadır?

Genel kabule göre Müslümanların yaklaşık üçte ikisi Caferî (On İki İmam) Şiî, üçte biri ise Sünnîdir. Sünnîler çoğunlukla Şafiî ve Hanefî mezheplerine mensuptur; kesin oranlar tartışmalıdır.

Azerbaycan laik bir devlet midir?

Evet. Anayasa din ve devletin ayrılığını öngörür; Şiî ve Sünnî Müslümanlar ortak bir dinî idare altında temsil edilir.

Kafkas Müslümanları İdaresi nedir?

Bakü merkezli, Şeyhülislam başkanlığında çalışan ve Şiî-Sünnî Müslümanların ortak dinî idaresi olarak faaliyet gösteren kurumdur.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 4 Haziran 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Azerbaycan" md.; Diyanet İşleri Başkanlığı (diyanet.gov.tr); Pew Research Center, Muslim Population raporları

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →