Fasit ve Batıl Satış: Geçersiz Alışveriş Türleri

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Akitlerin geçerlilik dereceleri
Batıl satış örnekleri
Fasit satış örnekleri

Fıkıhta geçersiz satışlar iki kısımda incelenir: batıl (hiç hüküm doğurmayan) ve fasit (bozuk ama kabzla mülkiyet doğurabilen). Bu ayrım Hanefî mezhebine özgüdür; cumhur ise ikisini aynı sayar. Fasit ve batıl akitler iade edilmeli, kazanç haram sayılmamalıdır.

Akitlerin geçerlilik dereceleri

Hanefî hukukçular akitleri üç derecede inceler: sahih, fasit ve batıl. Sahih akit, rükünleri ve şartları tam olan ve sonuç doğuran akittir. Batıl akit, akdin rüknü, tarafı veya konusunda esaslı bir eksiklik bulunduğu için hiçbir hukuki sonuç doğurmaz. Fasit akit ise rüknü yerindedir ama dışsal bir şart (örneğin fiyatın bilinmemesi) eksiktir; bu durumda mülkiyet kabz ile doğabilir, fakat akdin feshi gerekir. Cumhur fakihlere (Mâlikî, Şâfiî, Hanbelî) göre ise fasit ile batıl eş anlamlıdır. Temel şartlar için alım satım akdinin şartları ve rükünleri yazısına bakılabilir.

Batıl satış örnekleri

Mal olmayanın satışı: Şarap, domuz, ölü hayvan gibi Müslüman için değeri bulunmayan şeylerin satışı. Hz. Peygamber’in şarap, ölü hayvan ve domuz ticaretinin haram kılındığına dair hadisi bunun dayanağıdır (Buhârî; Müslim, Büyû’).
Mevcut olmayan şeyin satışı: Ana karnındaki yavrunun veya henüz var olmayan ürünün satışı.
Akıl hastası veya ayırt gücü olmayan çocuğun yaptığı satış: Tarafın ehliyet eksikliği akdi batıl kılar.
Akit konusunun dinen yasak olması: Kumar araçları, puta tapınma eşyası gibi.

Fasit satış örnekleri

Bedelin meçhul olması: “Sonradan belirleriz” diyerek fiyat belirlenmeden yapılan satış.
Belirsiz vade: Yağmur yağınca veya hasat zamanı gibi belirsiz bir vadeye bağlanan satış.
Akdin yapısına aykırı şart: Alıcıya malı hiçbir şekilde satma yasağı getirmek gibi.
Riba içeren satış: Altının altınla eşit olmadan değişimi gibi; riba şartı sebebiyle fasit sayılır. Bkz. riba çeşitleri.

Bu örnekler, her mezhepte aynı şekilde sınıflandırılmaz. Bir işlemin fasit mi batıl mı sayılacağı fakihin akit rüknünü nasıl tanımladığına bağlıdır.

Fasit akdin sonuçları

Hanefî fıkhında fasit satışta mal kabz edilirse alıcı malı elinde tutar ve ondan faydalanabilir; fakat her iki taraf akdi feshetmekle yükümlüdür. Mal telef olursa alıcı, rayiç değer veya mislini öder. Fasit akitte kazanç elde edilmişse, bunun hayır yoluna verilmesi veya iade edilmesi gerekir. Taraflar akdi uygun hâle getirmek için bozukluğu giderebilir; örneğin fiyatı sonradan belirleyip akdi yenilemek mümkündür. Bu uygulama, kapora gibi konularda da gündeme gelir: kapora ve depozito yazısındaki urbun tartışması, akdin sağlamlığı ile ilgilidir.

Batıl akdin sonuçları

Batıl akit hiçbir hükmü doğurmadığından, mülkiyet geçmez ve taraflar verdiklerini geri alır. Bu aşamada mal telef olsa bile bedel talep edilebilir olup olmadığı, malın niteliğine ve tarafların niyetine bağlıdır. Şarap veya domuz gibi mal olmayan şeyler için bedel talep edilemez. Hukuken bir akdin batıl olduğu anlaşıldığında, tarafların yeniden doğru yolla akit yapması gerekir. Garar yüzünden batıl olan işlemler için garar yazısı okunabilir.

Günlük hayatta dikkat edilecekler

Fasit ve batıl ayrımı, ticarette titizlik gerektirir. Tarafların fiyatı ve malı net olarak belirlemesi, teslim tarihini ve ödeme şeklini yazılı hâle getirmesi, ihtilafları baştan önler. İnternet üzerinden satışlarda mal fotoğrafı ile gerçek mal arasında fark olması, sözleşmeyi ayıp ve muhayyerlik kapsamına sokabilir. Bu nedenle ayıplı mal satmak ve muhayyerlik hakları yazılarını birlikte okumak faydalıdır. Bu bilgiler genel çerçevedir; mahkeme veya fetva makamı değerlendirmesi yerine geçmez.

Mezheplerin yaklaşımını karşılaştırma

Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî mezheplerinde fasit ve batıl ayrımı yapılmaz; şartı eksik olan akit hükümsüzdür ve taraflar aldıklarını geri verir. Hanefîlerin ayrımı ise pratik sonuçlar doğurur: Fasit satışta alıcı malı kabz ederse mülkiyeti kazanır ve malı tasarruf ederse bu tasarruflar belirli ölçüde geçerli olur; bu da üçüncü kişilerin haklarını korumaya yardım eder. Ayrıca Hanefîler, ribâ, şart ve gabin gibi hâllerde farklı sonuçlar çıkarabilir. Bu ayrıntı, klasik fıkıh eserlerinde (Kâsânî, Bedâʾiʿ) genişçe işlenmiştir.

Modern hukuktaki “kesin hükümsüzlük” ve “iptal edilebilirlik” kavramları, bu ayrıma benzer. Türk Borçlar Kanunu da kanuna aykırı akitlerin kesin hükümsüz, irade sakatlıklarının ise iptal edilebilir olduğunu düzenler. Ancak dinî değerlendirmede asıl ölçü, kişinin haram kazançtan kaçınması ve karşı tarafın hakkını gözetmesidir; hukuken geçerli olan bir sözleşme, dinen sakınca taşıyorsa vicdanî sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Bunun örneği olarak hileli ürün satmak yazısı okunabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Fasit ile batıl arasında ne fark var?

Hanefî mezhebine göre batıl akit, rükünlerinden birinde eksiklik bulunan ve hiçbir hüküm doğurmayan akittir. Fasit akit ise rüknü tamam olup şartlarından birinde bozukluk bulunan akittir; kabz ile mülkiyet doğurabilir ama feshi gerekir. Cumhurda ikisi aynı sayılır.

Fasit satıştan sonra ne yapılır?

Taraflar akdi feshetmek ve aldıklarını iade etmekle yükümlüdür. Mal telef olmuşsa bedeli değer üzerinden tazmin edilir. Bu işlemle haram kazanç önlenmiş olur.

Şarap satışı batıl mıdır?

Müslüman için şarap, mal-ı mütekavvim olmadığından satış konusu olamaz; bu sebeple batıldır. Gayrimüslimlerin kendi aralarındaki uygulamaları ise fıkıhta ayrı bir başlıkta ele alınır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 18 Mayıs 2026 · Kaynaklar: Kâsânî, Bedâʾiʿu's-sanâʾiʿ; Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, Büyû' bölümü; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Fâsid" ve "Bâtıl" maddeleri; Müslim, Büyû'

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →