Riba Çeşitleri: Nesie Faizi ve Fazl Faizi

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Riba çeşitlerinin ayrılması
Cahiliye ribası
Fazl ribası

Riba, fıkıhta genellikle iki ana başlıkta incelenir: borç ve vade karşılığı alınan artış (nesie veya cahiliye ribası) ile ribevî malların peşin ama farklı miktarlarda değiştirilmesi (fazl ribası). Her ikisi de haramdır; çünkü Kur’an ve hadislerde faiz açıkça yasaklanmıştır.

Riba çeşitlerinin ayrılması

Fıkıh literatüründe riba iki ana kategoriye ayrılır. Birincisi, Kur’an’da açıkça yasaklanan ve cahiliye döneminde uygulanan borç ribasıdır (ribe’d-düyûn). İkincisi, hadislerde yasaklanan ve satış akitlerinde görülen ribadır (ribe’l-büyû’). Bu ikinci kısım da fazl ve nesie olarak ikiye bölünür. Yasağın genel çerçevesi faizin haramlığı yazısında anlatılmıştır; burada çeşitlerin ayrıntısına bakılacaktır.

Cahiliye ribası

İslam öncesi Arap toplumunda vadesi gelen borcunu ödeyemeyen kişiye, borcun miktarı artırılarak süre tanınırdı. Kur’an’ın “katmerli katmerli” ifadesiyle kınadığı bu uygulama, ribanın en kaba biçimidir. Fıkıhta çoğunlukla bu tür, bir borç için önceden şart koşulan fazlalık olarak tanımlanır. İslam hukukunda borç veren, borcun aynı miktarını geri alma hakkına sahiptir; vadeye bağlı her artış ribadır. Hadiste ifade edilen “borç menfaat getirirse o ribadır” anlamındaki söz, hadis kaynaklarında zayıf kabul edilse de fıkıh kaidesi olarak âlimlerce kabul görmüştür.

Fazl ribası

Fazl, “artış” demektir. Aynı cinsten iki ribevî malın peşin olarak, ancak farklı miktarlarda değiştirilmesinde ortaya çıkar. Hadiste altın, gümüş, buğday, arpa, hurma ve tuz sayılmıştır. Bu mallar kendi cinsleriyle değiştirilirken iki şart aranır: miktarın eşit olması ve teslimin aynı mecliste peşin yapılması. Örneğin kaliteli bir hurmayı daha az miktarda, kalitesiz hurmayla değiştirmek caiz değildir; hadiste bu tür bir işlem yapan sahâbîye Hz. Peygamber’in “malları önce satıp, sonra o parayla diğerini satın al” yönünde öğüt verdiği rivayet edilir (Buhârî; Müslim).

Bu hüküm, bugün altın alım satımında da dikkate alınır. Altının işçilikli ve işçiliksiz hâllerinin satışında, ayar ve gram farkı sorunları ortaya çıkar. Ayrıntılar için altın alım satımında dikkat edilecekler yazısına bakılabilir.

Nesie ribası

Nesie, “vade” ya da “erteleme” anlamına gelir. Aynı illeti paylaşan iki mal birbiriyle değiştirilirken teslimin ertelenmesi, miktar eşit olsa bile ribadır. Hanefîlerde aynı cins (altın-altın) ve aynı ölçü cinsi (buğday-arpa) ortak olduğunda nesie ribası doğar. Şâfiî ve Mâlikî mezheplerinde ise altın ile gümüşün birbirine, aynı semeniyet illetinden dolayı peşin teslim şartıyla satılması gerekir.

Bu hüküm, günümüzde döviz alım satımında da önemli bir ölçüdür. Farklı para birimleri arasındaki işlemlerde, tarafların karşılıklı teslimi aynı mecliste yapması gerektiği “sarf akdi” başlığında incelenir. Bkz. döviz alım satımı ve sarf akdi.

Ribevî mallar ve illet farkı

Hangi malların riba kapsamına gireceği, illet tartışmasına bağlıdır:

Hanefî: Aynı cinsten ve ölçü (kayl veya vezin) ile satılan malların fazlalıklı değişimi ribadır. Bu görüşe göre kâğıt ve elektronik para ölçü ile satılan mal olmadığından para birimlerinin kendi aralarında farklı bir değerlendirme yapılır.
Şâfiî: Altın ve gümüşte para olma, diğerlerinde yenilebilir olma illeti vardır; bu yüzden birçok gıda maddesi riba kapsamına girer.
Mâlikî ve Hanbelî: Kendi illet tanımlarıyla farklı ürün kümeleri ribevî sayılır.

Bu farklılıklar nedeniyle bir mal için verilen hüküm mezhebe göre değişebilir. Türkiye’de Din İşleri Yüksek Kurulu fetvalarında Hanefî mezhebi ağırlıklı olmakla birlikte çağdaş ihtiyaçlar nedeniyle diğer mezheplerin görüşlerinden de yararlanıldığı görülür.

Peşin alıp vadeli satmak ve faiz benzeri işlemler

Satıcının vadeli satışta fiyat artırması, borç faizinden farklı sayılır; çünkü ortada gerçek bir mal ve alım satım akdi vardır. Buna karşılık faiz, borç parayla ilgili bir artıştır. Ama bu ayrımın sınırı dikkat gerektirir. Bu konunun ayrıntıları peşin alıp vadeli satmak yazısında işlenmiştir. Hileli yollarla faizi helal göstermeye yönelik “hîle-i şer’iyye” işlemleri ise fakihlerce tartışılır; amacı sadece formu değiştirmekten ibaret olan işlemlere itiraz edenler olmuştur.

Buraya kadar anlatılanlar, ribanın çeşitlerine dair genel çerçevedir. Güncel finansal ürünlerin hükmü için yetkili fetva kurumlarına başvurmak gerekir; çağdaş konular için banka faizi ve konut kredisi yazıları da incelenebilir.

Basit örneklerle farkı görmek

Konuyu somutlaştırmak için üç örnek verilebilir. Birinci örnekte kişi bir arkadaşına yüz birim borç verir ve geri ödemede yüz on birim ister: bu, borç ribasıdır. İkinci örnekte iki kişi altın bileziklerini peşin olarak, fakat farklı gramlarda takas eder: bu fazl ribası hükmüne girer. Üçüncü örnekte buğday ile buğday eşit miktarda değiştirilir fakat teslim bir hafta sonraya bırakılır: miktar eşit olsa da nesie ribası doğar. Bu örneklerde ortak nokta, karşılıksız bir fazlalığın veya teslimdeki gecikmenin akdin içine girmiş olmasıdır.

Farklı cinsler ise bu hükümden ayrıdır. Buğdayın arpayla veya gümüşün altınla değiştirilmesinde fazlalık serbest, fakat Hanefîlere göre ölçü cinsi ortaksa vade yasaktır; Şâfiî ve Mâlikîlere göre ise illet ortak değilse (örneğin altın ile buğday) hem fazlalık hem vade caizdir. İlk bakışta karmaşık görünen bu kurallar, ticaretin sağlıklı yürümesi için konan sınırlardır.

Sıkça Sorulan Sorular

Nesie ribası nedir?

Aynı cinsten veya ribevî illette ortak malların birbiriyle vadeli (peşin olmayan) değiş tokuşunda ortaya çıkan faizdir. Karşılıklı teslim peşin olmadığında, ortada fazlalık olmasa bile akit fâsit sayılır.

Fazl ribası ne demektir?

Aynı cinsten ribevî malların farklı miktarlarda değiştirilmesinden doğan fazlalıktır. Örneğin bir kilo buğdayın bir kilo ikiyüz gram buğdayla peşin değiştirilmesi fazl ribasına örnektir.

Cahiliye ribası ile nesie ribası aynı mıdır?

Çoğu âlim cahiliye ribasını borç ilişkisindeki vade karşılığı artış olarak anlar ve bunu nesie ribasının bir türü sayar. Bazı fıkıh kitaplarında riba ed-düyûn (borç ribası) ve riba el-büyû’ (satış ribası) olarak iki ana ayrım yapılır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 10 Ağustos 2026 · Kaynaklar: Müslim, Müsâkât (Ubâde b. es-Sâmit hadisi); Buhârî, Büyû'; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Riba" maddesi; Kur'an-ı Kerîm, Bakara Suresi (2/275-279)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →