Peşin Alıp Vadeli Satmak: Kâr Sınırı

Mal gerçekten alıcının mülkiyetine ve riskine girdikten sonra daha yüksek bedelle vadeli satılırsa caizdir ve kâr oranı için kesin sınır yoktur. Aynı malı vadeli satıp daha ucuza peşin geri almak (ına) ise faize hile olduğundan haramdır. Teverruk gibi nakit sağlama yolları ise tartışmalıdır.

Vadeli satışın meşruiyeti

Bakara 275 ticareti helal kılar; Bakara 282 vadeli muameleleri düzenler. Vadeli satışta bedelin peşin fiyattan yüksek olması çoğunluk fakihlerce caiz görülür; ayrıntı taksitle satış ve vadeli fiyat farkı yazısında anlatılmıştır. Bu yazı özellikle satıcının malı kendisi peşin alıp sonra vadeli satması hâlini ele alır; murabaha ve katılım bankalarının temel mantığı da budur. Bkz. murabaha.

Mülkiyet ve risk şartı

Satıcı, malı vadeli satmadan önce gerçekten satın alıp mülkiyetine geçirmiş olmalıdır. Hadiste “sahip olmadığın şeyi satma” ve “ücretini yüklenmediğin riskin kazancı yoktur” ilkeleri (Ebû Dâvûd, Büyû’; Tirmizî, Büyû’) bu şartın dayanağıdır. Malın bir süre satıcının riskinde kalması, kârın meşruiyetinin temelidir. Mülkiyeti ve riski üstlenmeyen, yalnızca sözleşme üzerinden fark kazanan aracı, borç verip fazlalık alan konumuna düşer. Bu yüzden satışın gerçekleşmesi, malın faturalanması ve teslimi önemlidir. Elde olmayan malın satışı için internetten alışveriş yazısı okunabilir.

Ina satışı

Ina, bir malı vadeli satıp, alıcıdan aynı malı daha düşük peşin bedelle geri almaktır. Örneğin yüz bin liralık malı bir yıl vadeyle satıp, aynı gün seksen bin liraya geri almak. Sonuçta satıcı seksen bin verip bir yıl sonra yüz bin almaktadır; mal aradan çıkarılmış, işlem faizli borca dönüşmüştür. Ebû Dâvûd’da, ına satışı yapıp sığırların kuyruklarına tutunan ve ziraati bırakan kimselere Allah’ın zillet vereceği, dinlerine dönmedikçe bu zilleti kaldırmayacağı bildirilir (Ebû Dâvûd, Büyû’; senet tartışmalıdır, fakat fakihler ilkeyi benimser). Hanefî, Mâlikî ve Hanbelîler ınayı yasaklar; Şâfiî mezhebi şekle bakıp bazı hâllerde caiz görmüştür. Çağdaş fetvaların çoğu yasağı benimser.

Teverruk ve organize teverruk

Teverruk, nakit ihtiyacı olan kişinin bir malı vadeli satın alıp üçüncü bir kişiye peşin ve daha düşük fiyatla satmasıdır. Bazı mezheplerde sınırlı olarak caiz görülür; çünkü malı alıp satanlar farklı kişilerdir. Fakat bankaların kurguladığı “organize teverruk”ta müşteri adına malı satan aracı da banka olduğundan, fiilen faizli borç yapısına döner. İslam Fıkıh Akademisi 2009’da organize teverruku caiz görmemiştir. Bu tartışma katılım bankacılığı yazısındaki eleştirilerle bağlantılıdır.

Kâr oranı ve ahlâkî sınır

Nassta kâr için üst sınır yoktur; Urve el-Bârikî hadisi makul ticarî kârı meşru gösterir. Fakat ihtiyaç içindeki alıcının sömürülmesi, vade gerekçesiyle aşırı fiyat uygulanması ve aldatma, ahlâken yasaktır. Ölçü için ticarette kâr oranı sınırı var mı yazısı okunabilir. Alıcının zor durumda olması, satıcıya merhamet ödevi yükler; Bakara 280 darlıktaki borçluya mühlet verilmesini emreder.

Sık karşılaşılan durumlar

Bir esnaf, mala peşin altı yüz öderse, alıcıya vadeli sekiz yüze satıyor ve fiyatı baştan kesin yazıyor: bu caizdir. Aynı esnaf, alıcıdan malı hemen beş yüze geri alıyorsa ına yapmış olur. Bir kişi taksitle aldığı cep telefonunu hemen ucuza satıp nakit sağlıyorsa teverruk yapar; hükmü mezhebe göre değişir ve israf sebebiyle ahlâken önerilmez. Bir banka, müşteri adına mal alıp satıyor ve müşteri malı hiç görmüyorsa, organize teverruk eleştirisi gündeme gelir. Bu yazı genel bilgilendirmedir; sözleşmeler için fetva makamına danışılmalıdır.

Riba hükümleriyle ilişki

Vadeli satışın caiz olması, her malın her malla vadeli değişilebileceği anlamına gelmez. Altın, gümüş, para ve hadiste sayılan ribevî mallar kendi cinsleriyle veya aynı illeti paylaşan mallarla değişilirken peşin teslim ve eşitlik şartları aranır. Dolayısıyla bir kişi altını peşin alıp vadeli satamaz; vadeli döviz veya altın satışı sarf akdinin şartına aykırıdır. Bu ayrım için riba çeşitleri ve döviz alım satımı yazıları okunabilir. Ribevî olmayan mallarda ise (araç, beyaz eşya, mobilya gibi) vadeli satış serbesttir.

Satıcı bu satışı yaparken malı alıcıya açıkça tanıtmalı, ayıpları gizlememeli, toplam ödeme planını yazılı bildirmelidir. Alıcı da vadeye uyum sağlamayacaksa borçlanmamalıdır. Faiz benzeri sonuç doğuran her hileli kurgu, şekli satış görünse bile, fakihlerce reddedilmiştir; çünkü akitlerde asıl olan maksat ve mânâdır. Bu ilke, finansal ürünleri değerlendirirken en güvenilir ölçülerden biridir.

Sıkça Sorulan Sorular

Bir malı peşin alıp vadeli ve daha pahalıya satmak caiz midir?

Evet. Mal gerçekten satıcının mülkiyetine ve riskine girdikten sonra vadeli satılırsa, fiyat farkı caizdir. Şartı, fiyatın akit anında kesinleşmesi, aldatma bulunmaması ve satışın gerçek bir mal satışı olmasıdır.

Ina satışı nedir?

Malı vadeli satıp, aynı malı satıcının daha düşük peşin bedelle geri almasıdır. Fiilen borç para verip fazlasını almak olduğundan, çoğunluğa göre ribaya hile yoludur ve haramdır.

Kâr için bir üst sınır var mı?

Nasslarda belirli bir oran yoktur; örf, risk ve piyasa belirler. Fakat aldatma, ihtiyaç sömürüsü, ihtikâr ve fahiş fiyat yasaktır. Sınır, dürüstlük ve adalettir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 26 Haziran 2026 · Kaynaklar: Ebû Dâvûd, Büyû' (ına satışı uyarısı); Kur'an-ı Kerîm, Bakara Suresi (2/275, 2/282); TDV İslâm Ansiklopedisi, "Ayne", "Teverruk" ve "Murâbaha" maddeleri; İslam Fıkıh Akademisi, teverruk kararı

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →