Alım Satım Akdinin Şartları ve Rükünleri

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Bey' nedir ve meşruiyeti
Rükünler: İcap ve kabul
Tarafların şartları

Alım satım akdi (bey’), bir malın bedel karşılığında mülkiyetinin devredilmesidir. Geçerli olması için tarafların ehliyetli ve rızalı olması, icap-kabulün bulunması, malın değerli, belirli, mevcut ve teslim edilebilir olması, bedelin de bilinmesi gerekir. Bu şartlar eksikse akit fasit veya batıl sayılabilir.

Bey’ nedir ve meşruiyeti

Bey’ (alım satım), mal ile malın karşılıklı değiştirilmesidir ve toplum hayatının temel ihtiyacıdır. Kur’an’da “Allah alım satımı helal, ribayı haram kıldı” (Bakara, 2/275) buyrulur; Nisâ 29’da ise “ey iman edenler, mallarınızı aranızda haksız yollarla yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayanan ticaret olursa başka” ifadesi yer alır. Hz. Peygamber de ticareti meşru görmüş ve dürüst tüccarı övmüştür: “Doğru sözlü, güvenilir tüccar, peygamberlerle, sıddîklarla ve şehitlerle beraberdir” (Tirmizî, Büyû’). Faiz yasağının bu bağlamdaki yeri riba yasağı yazısında ele alınmıştır.

Rükünler: İcap ve kabul

Hanefî fıkhında akdin rüknü icap ve kabuldür. İcap, taraflardan birinin akdi başlatan irade beyanı; kabul ise diğer tarafın bunu onaylamasıdır. “Sattım” ve “aldım” gibi sözler yanında, günümüzde mal-bedel mübadelesi ile yetinilen “teâtî” (el değiştirerek yapılan) satışlar da, örfte yaygın olduğu için çoğu mezhepçe caiz görülür; market alışverişi buna örnektir. Telefon, yazı ve elektronik ortamda da icap ve kabul geçerlidir; yeter ki irade açıkça anlaşılsın ve tarafların beyanları arasında uyum olsun. Akit meclisinin birliği de önemlidir: Taraflar konuşma esnasında akdi sonlandırmalıdır.

Tarafların şartları

Akıl ve temyiz: Akıl hastası ve ayırt etme gücü olmayan çocuk akit yapamaz. Mümeyyiz (ayırt eden) çocuk, velisinin izniyle satış yapabilir.
Rıza: Cebir ve ikrahla yapılan akitler geçerli olmaz. Hz. Peygamber “ancak karşılıklı rıza ile satış olur” buyurmuştur (İbn Mâce, Ticârât).
Velayet ve vekâlet: Satıcı malın sahibi veya vekili olmalıdır.
Hacir: Mahcur (tasarruf yetkisi sınırlanan) kişinin satışı, hükmüne göre askıda kalabilir.

Mal ve bedel şartları

Mal, mal-ı mütekavvim (dinen ve örfen değerli) olmalıdır; şarap, domuz, ölü hayvan gibi şeyler Müslüman için satış konusu değildir. Mal ayrıca mevcut, mülk ve teslim edilebilir olmalıdır. Havadaki kuşun, denizdeki balığın satışı belirsiz ve teslimi imkânsız olduğundan geçersizdir. Malın ve bedelin cinsi, miktarı ve vasfı bilinmeli, uyuşmazlık doğuracak bir belirsizlik kalmamalıdır. Bedel, akit meclisinde belirlenmeli; sonradan saptanmak üzere bırakılan bedel akdi fasit yapabilir. Belirsizlik konusu için garar içeren satışlar yazısı okunabilir.

Akdin sonuçları: Sahih, fasit ve batıl

Şartlara uyan akit sahihtir ve mülkiyeti devreder. Şartlardan biri eksikse Hanefîlerde akit fasit (bozuk) veya batıl (hükümsüz) sayılabilir; cumhurda fasit ile batıl aynıdır. Bu ayrımın örnekleri ve sonuçları fasit ve batıl satış yazısında anlatılmıştır. Sahih akitte alıcı malı, satıcı bedeli talep etme hakkını kazanır; ayıp veya muhayyerlik gibi durumlar ise ayrıca ayıplı mal ve muhayyerlik hakları başlıklarında ele alınır.

Çağdaş uygulamalar

Online satış, mesafeli sözleşme, otomat ve mobil uygulama alışverişleri, klasik akit şartlarıyla birlikte tüketici hukukunun düzenlemelerine de tabidir. Temel ilke şudur: Mal ve fiyat belli olmalı, teslim edilebilir olmalı, rıza bulunmalı ve hile bulunmamalıdır. Kapora ve vadeli satış gibi uygulamaların ayrıntıları için kapora ve depozito ile vadeli satışta gecikme cezası yazılarına bakılabilir.

Akit çeşitleri ve özel satış türleri

Satış akdi birçok biçimde yapılabilir. Mutlak satışta mal ile bedel (para) değişir; sarf akdinde para ile para; mübadelede mal ile mal değişir. Murabaha, tevliye ve vadîa gibi satış türlerinde maliyet bildirilerek kâr, aynı bedel veya zararla satış yapılır; peşin ve vadeli satışta ödeme zamanı farklıdır. Selem ve istisna’ ise henüz mevcut olmayan malın belirli şartlarla satışını meşru kılan özel akitlerdir. Bu çeşitlilik, farklı ihtiyaçlara hizmet eder ve her biri kendi şartlarına tabidir.

Günümüzde ticarî hayatın en sık karşılaşılan sorunları arasında, malın teslim edilmeden satılması, sahte veya ayıplı ürün satışı, belirsiz fiyat veya vade konusundaki anlaşmazlıklar yer alır. Bu sorunları önlemek için fıkhın genel ilkeleri hâlâ yol göstericidir: Mal ve bedel belli olmalı, rıza bulunmalı, aldatma yapılmamalı, haram kılınan konular satışa konu edilmemelidir. Alıcı ve satıcı arasında güvenin korunması, ticaretin bereketinin şartı olarak anlatılır.

Sıkça Sorulan Sorular

Alım satımın rüknü nedir?

Hanefîlere göre rükün, icap ve kabuldür (karşılıklı irade beyanı). Cumhur ise akdin taraflarını (alıcı-satıcı), sîgayı (icap-kabul) ve konuyu (mal ve bedel) rükün sayar. Bu fark anlatım biçiminden doğar ve sonuçta şartlar büyük ölçüde aynıdır.

Karşılıklı rıza olmadan satış geçerli olur mu?

Hayır. Nisâ 29’da ticaretin karşılıklı rızayla olması şart koşulur. Zorlama, tehdit veya aldatmayla yapılan satış, rıza eksikliği sebebiyle fasit ya da mevkuf sayılır; mağdur akdi onaylama veya feshetme hakkına sahip olabilir.

Satılan mal elde yoksa satış geçerli midir?

Satıcı, satış anında malın sahibi ve teslimine gücü yeten kişi olmalıdır. “Sahip olmadığın şeyi satma” hadisine dayanarak elde olmayan malın satışı yasaklanmıştır; selem ve istisna gibi özel akitler bu genel kuralın istisnasıdır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 11 Eylül 2026 · Kaynaklar: Kur'an-ı Kerîm, Nisâ Suresi (4/29), Bakara Suresi (2/275); Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, Kitâbü'l-büyû'; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Bey'" maddesi; Kâsânî, Bedâʾiʿu's-sanâʾiʿ

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →