İslami Finans Kavramları: Temel Sözlük

İslami finans, faiz, aşırı belirsizlik ve kumar yasağına dayanan; gerçek varlık ve ticarete bağlı, risk paylaşımını esas alan finans anlayışıdır. Bu sözlük, riba, garar, murabaha, mudarebe, icare, selem, sukuk ve tekâfül gibi temel terimleri kısaca açıklar ve ilgili ayrıntılı yazılara yönlendirir.

Yasaklayıcı ilkeler

• Riba (faiz): Borç karşılığı vadeye bağlı artış veya ribevî malların fazlalıklı/vadeli değişimi. Bkz. riba yasağı ve riba çeşitleri.
• Garar: Akdin konusu, bedeli veya teslimindeki aşırı belirsizlik. Bkz. garar.
• Meysir (kumar): Şansa bağlı, bir tarafın kazancının diğerinin kaybından geldiği oyunlar. Bkz. kumar ve şans oyunları.
• Haram faaliyet: Alkol, domuz, kumar, müstehcenlik gibi alanlara yatırım ve finansman.

Satış ve finansman akitleri

• Bey’ (satış): Malın bedel karşılığında mülkiyetinin devridir. Alım satımın temel akdi.
• Murabaha: Maliyetin bildirilip üzerine belirli kâr eklenerek yapılan satış. Bkz. murabaha.
• Selem: Bedelin peşin, malın vadeli teslim edildiği satış.
• İstisna’: Yapılacak bir şeyin (bina, makine) sipariş edilmesi.
• Bey’ bi’l-vefa, ına, teverruk: Faiz benzerliği nedeniyle tartışılan satış türleri.

Ortaklık akitleri

• Mudarebe: Bir tarafın sermaye, diğerinin emek koyduğu kâr ortaklığı.
• Müşareke (şirket-i inân): Tarafların sermaye koyduğu ortaklık.
• Müşareke-i mütenâkısa: Ortağın payını zamanla satın aldığı azalan ortaklık.
• Vücûh, ebdân, mufâvaza: İtibar, emek ve geniş kapsamlı eşit ortaklık biçimleri. Bkz. ortaklık türleri.

Kira, vekâlet ve güvence akitleri

• İcâre: Menfaat kiralama ve hizmet akdi. Bkz. kiralama akdi.
• İcâre müntehiye bi’t-temlik: Süre sonunda mülkiyet devriyle biten kiralama (finansal kiralama).
• Vekâlet: Başkası adına işlem yapma yetkisi.
• Hevâle: Borç veya alacağın başka birine devri.
• Kefâlet ve rehin: Kişisel ve ayni güvenceler. Bkz. kefalet ve rehin.
• Karz-ı hasen: Faizsiz ve karşılıksız borç. Bkz. borç adabı.

Çağdaş ürünler

• Sukuk: Varlığa dayalı finansman sertifikası. Bkz. sukuk ve kira sertifikası.
• Tekâfül: Karşılıklı yardımlaşmaya dayalı sigorta. Bkz. tekâfül.
• Katılma hesabı: Kâr-zarar ortaklığı esaslı hesap. Bkz. katılım bankacılığı.
• Şer’î denetim ve danışma kurulu: Ürünlerin fıkıh uygunluğunu denetleyen kurul.
• Arındırma (tathîr): Helal yatırımdaki faiz payını hayra vermek. Bkz. helal hisse kriterleri.

Sosyal finans

İslami finans yalnızca kâr amaçlı değildir; zekât, sadaka, vakıf ve karz-ı hasen gibi sosyal dayanışma araçlarını da kapsar. Zekât, nisabı aşan mal varlığından belirli oranda verilen ibadet; vakıf, mal veya gelirin kalıcı olarak hayır amacına tahsisidir. Bu araçlar, servetin dolaşımını ve yoksulluğun azaltılmasını hedefler. Zekâtın şartları için zekâtın farz olmasının şartları yazısı okunabilir.

Sözlüğü nasıl kullanmalı?

Bu terimler, bir ürünün adı yerine yapısına bakmayı kolaylaştırır. Bir ürün “murabaha” adını taşısa da malın mülkiyeti ve riski yoksa sorun olabilir; “kira sertifikası” denmesi anapara garantisi nedeniyle faize benzeyebilir. Bu yüzden terimleri bilmek, doğru soruları sorabilmek için gereklidir: Gerçek varlık var mı? Risk paylaşılıyor mu? Getiri neye bağlı? Danışma kurulu kim? Böylece kişi, yalnızca etikete değil içeriğe bakar. Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır.

Terimler arasındaki ilişki

Bu kavramlar birbirinden bağımsız değildir. Riba yasağı, borç ilişkisinde fazlalığı engeller; bunun karşılığı olarak ticaret ve ortaklık akitleri teşvik edilir. Garar yasağı, akdin konusunu net kılar; selem ve istisna’ ise ihtiyaç duyulan istisnaları belirli şartlarla meşru kılar. Meysir yasağı şansa dayalı kazancı engeller; yarış ve beceriye dayalı ödüller ise farklı değerlendirilir. Bu bağlamda bir ürün incelenirken önce hangi akde dayandığı, ardından üç yasağın (riba, garar, meysir) bulunup bulunmadığı sorulur. Son olarak faaliyetin helal olup olmadığı ve kazancın temiz yoldan gelip gelmediği kontrol edilir.

Örneğin bir katılma hesabı mudarebe ilkesine, bir kira sertifikası icare ilkesine, bir tekâfül ürünü teberru ve vekâlet ilkesine dayanır. Terimleri bilen kişi, bir ürünün broşüründeki ifadeleri akit mantığıyla çözebilir. Bu bilgi, hem tüketiciyi aldatıcı pazarlamadan korur hem de gerçek anlamda uygun ürünleri seçmeyi kolaylaştırır. Şüpheli ürünlerde hadisteki “şüpheli şeyi bırak” ilkesi yol gösterir.

Sonuç olarak İslami finans, yalnızca faizsizlik değil; adalet, şeffaflık, risk paylaşımı ve toplumsal fayda anlayışıdır. Terimleri öğrenmek bu anlayışa giden ilk adımdır.

Okuyucu, sözlükteki bağlantılı yazıları sırayla okuyarak her kavramın ayrıntısına ulaşabilir; bu yazı yalnızca ilk başvuru noktası olarak hazırlanmıştır.

Sıkça Sorulan Sorular

İslami finansın temel ilkeleri nelerdir?

Faiz (riba) yasağı, aşırı belirsizlik (garar) ve kumar (meysir) yasağı, gerçek varlık ve ticarete dayanma, risk paylaşımı ve helal faaliyet şartı başlıca ilkelerdir.

İslami finans ile faizsiz bankacılık aynı şey midir?

Faizsiz bankacılık, İslami finansın bir kolu olan bankacılık faaliyetidir. İslami finans ayrıca sigorta (tekâfül), sermaye piyasası, sukuk, yatırım fonu ve sosyal finans (zekât, vakıf) alanlarını kapsar.

Bu terimlerin dinî hükmü kesin midir?

Temel ilkeler nasslarla belirlidir; fakat çağdaş ürünlerin bu ilkelere uygunluğu konusunda farklı görüşler vardır. Terimlerin anlamını bilmek, ürünleri değerlendirmeyi kolaylaştırır; ürün hükmü için yetkili fetva kurumuna başvurulmalıdır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 9 Ekim 2026 · Kaynaklar: AAOIFI Şer'î Standartlar; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Riba", "Garar", "Mudârebe", "Selem" ve "İstisnâʿ" maddeleri; Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye; Diyanet İşleri Başkanlığı, diyanet.gov.tr

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →