Zekâtın Farz Olmasının Şartları: Hür, Akıllı, Ergen ve Nisap

Zekât; Müslüman, hür, akıllı ve ergen kişinin, temel ihtiyaçlarından ve borçlarından fazla olarak nisap miktarı mala tam mülkiyetle sahip olması ve bu malın üzerinden bir kameri yıl geçmesiyle farz olur. Nisap altında 80,18 gram saf altın veya değeridir; zekât oranı kırkta birdir (yüzde 2,5).

Zekâtın yeri ve hükmü

Zekât, İslam’ın beş şartından biridir ve Kur’an’da namazla birlikte sıkça anılır: “Namazı kılın, zekâtı verin” (Bakara, 2/43). Tevbe 103’te Hz. Peygamber’e “Onların mallarından sadaka al; onları temizler ve arındırırsın” buyrulur. Zekât hem bireyin malını temizler hem de toplumsal dayanışmayı sağlar. Muâz b. Cebel’i Yemen’e gönderirken Hz. Peygamber’in, zenginlerden alınıp fakirlere verilen bir sadakanın farz kılındığını bildirmesi (Buhârî, Zekât; Müslim, Îmân) hükmün dayanağıdır. Bu yazı farz olma şartlarını özetler.

Kişide aranan şartlar

• İslam: Zekât ibadet olduğundan Müslüman olmak şarttır; gayrimüslimden sorumluluk yoktur.
• Hürriyet: Köleliğin kalktığı günümüzde pratik karşılığı yoktur; klasik fıkıhta köle mülkiyet sahibi sayılmadığından zekât yükümlüsü değildi.
• Akıl: Hanefîlere göre akıl hastasının malında zekât yoktur; Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelîlere göre malı nisaba ulaşan akıl hastası ve çocuk adına veli zekât verir.
• Büluğ (ergenlik): Hanefîlere göre çocuğun malında zekât yoktur; cumhura göre çocuk veya akıl hastası adına zekât, velisi tarafından verilir.

Bu ayrım pratikte, çocuğa hediye edilen altın veya birikimi olan ailelerde önemlidir. Diyanet, Hanefî çizgisini esas alır.

Malda aranan şartlar

• Nisap miktarı: Altın için 80,18 gram (20 miskal); gümüş için 200 dirhem. Nakit ve ticaret malı değeri bu ölçüye vurularak hesaplanır.
• Temel ihtiyaçtan fazlalık (hâcet-i asliyye): Mesken, ev eşyası, binek, iş aletleri, ilim kitapları gibi zorunlu ihtiyaç malları nisaba katılmaz.
• Borçtan fazlalık: Kişinin borcu mal varlığından düşülür; kalan nisaba ulaşıyorsa zekât gerekir. Ayrıntıların bir kısmı zekât bölümünde ayrıca işlenir.
• Tam mülkiyet: Mal kişinin elinde veya tasarrufunda olmalı; kesin sahipliği belirsiz mallar şartı bozar.
• Artıcı (nâmî) olma: Altın, gümüş, para ve ticaret malı gibi gelir getirme potansiyeli olan mallar.
• Bir yıl geçmesi (havl): Nisap miktarı malın üzerinden bir kameri yıl geçmelidir. Hanefîlere göre yılın başında ve sonunda nisap tam olmalıdır; yıl içi dalgalanma önemsizdir.

Hangi mallar zekâta tabidir?

Zekâta tabi mallar şunlardır: Altın ve gümüş, nakit para ve banka hesapları, ticaret malları, yatırım amaçlı mallar, hayvanlar (belirli şartlarla) ve ürünler (öşür). Tek tek konular için altının zekâtı, gümüşün zekâtı, döviz ve banka hesabının zekâtı ve ticaret malının zekâtı yazıları okunabilir. Ev, araç ve işyeri gibi kullanım malları ticaret niyeti olmadıkça zekâta tabi değildir.

Zekâtın verilmesi ve ahlâkı

Zekât, farz olduğu andan itibaren geciktirilmeden verilmelidir. Tevbe 60’ta sayılan sekiz sınıfa verilir: fakirler, miskinler, zekât toplayanlar, kalpleri ısındırılacaklar, köleler, borçlular, Allah yolunda olanlar ve yolcular. Zekât gösterişten uzak, kırmadan ve incitmeden verilmelidir (Bakara, 2/264). Kendi usul ve füruunu (anne-baba, çocuklar) ile eşe zekât verilmez. Zekâtı yıl dönümünde hesaplayıp ödemek, bunu bir düzen hâline getirmek önerilir. Zekât ile sadaka farkı ve gizli yardım geleneği için sadaka taşları ve gizli yardım geleneği yazısı okunabilir.

Sık karşılaşılan durumlar

Bir kişi yıl içinde maaşından artırdığı parayı yıl sonunda nisaba ulaştırıyorsa, Hanefî mezhebine göre yıl sonundaki toplam üzerinden zekât verir. Bir kişi çeyiz için biriktirdiği altına zekât vermeyi ihmal etmişse, geçmiş yılların zekâtını hesaplayıp ödemelidir. Borcu bulunan kişi, vadesi gelen borçlarını düşerek hesap yapar; uzun vadeli kredi borcunun nasıl hesaba katılacağı ayrı bir konudur. Zekât hesabı karmaşık göründüğünde Diyanet’in yıllık nisap duyuruları ve ilmihal rehberleri kullanılabilir. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır.

Zekâtın hikmeti ve ihmalinin sonucu

Zekâtın hikmeti, malın temizlenmesi, cimriliğin giderilmesi, yoksulun korunması ve toplumda sosyal barışın sağlanmasıdır. Kur’an, zekâtı vermeyenleri ağır biçimde uyarır (Tevbe, 9/34-35). Hadiste zekâtını vermeyen kişinin malının kıyamet günü ona azap aracı yapılacağı bildirilir (Müslim, Zekât). Bununla birlikte zekât, kişiyi darlığa sokmak için değil, fazla malı olanın payını vermesi için farz kılınmıştır; bu yüzden temel ihtiyaçlar ve borçlar hesap dışı bırakılır. Bu denge, hükmün adalet ilkesine dayandığını gösterir.

Sıkça Sorulan Sorular

Zekât kimlere farzdır?

Hanefî mezhebine göre Müslüman, hür, akıllı ve ergen olup nisap miktarı malı fazlalık olarak bir yıl elinde tutan kişiye farzdır. Çocuk ve akıl hastasının malı konusunda mezhepler arasında farklı görüşler vardır.

Nisap nedir?

Nisap, zekât farz olması için gereken asgari mal miktarıdır. Altında Diyanet’in kabul ettiği ölçü 80,18 gramdır; gümüşte ise 200 dirhem ölçüsüdür. Nakit ve ticaret malı değeri bu ölçüye göre hesaplanır.

Borcu olan kişi zekât verir mi?

Borç, nisaptan düşülür; borç düştükten sonra kalan mal nisaba ulaşıyorsa zekât verilir. Ayrıntılar borcun vadesine ve cinsine göre mezhepler arasında farklılık gösterir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 26 Ağustos 2026 · Kaynaklar: Kur'an-ı Kerîm, Bakara Suresi (2/43, 2/267), Tevbe Suresi (9/103); Buhârî ve Müslim, Zekât (Muâz hadisi ve zekât yükümlülüğü); TDV İslâm Ansiklopedisi, "Zekât" maddesi; Diyanet İşleri Başkanlığı, diyanet.gov.tr

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →