Döviz Alım Satımı: Sarf Akdinin Şartları

Döviz alım satımı, fıkıhta sarf akdi kapsamında değerlendirilir ve peşin, karşılıklı teslim şartına bağlıdır. Farklı para birimleri arasında kur farkıyla yapılan satış caizdir; ancak teslim ertelenir veya vade konursa nesie ribası doğacağından işlem geçersiz olur.

Sarf akdi nedir?

Sarf, bir para cinsinin başka bir para cinsiyle (altın-gümüş veya bugünkü karşılığıyla farklı para birimleri) değiştirilmesidir. Klasik fıkıhta altının gümüşle satışı sarfın tipik örneğidir. Sarf akdinin şartı, akit meclisinde iki tarafın da bedelleri teslim almasıdır. Hz. Peygamber’in “altın altınla, gümüş gümüşle… peşin peşine” mealindeki hadisi bu hükmün dayanağıdır (Müslim, Müsâkât). Hanefî mezhebinde akit meclisinden ayrılmadan önce kabzın gerçekleşmemesi akdi bozar.

Kâğıt paranın hükmü

Kâğıt paraların altın ve gümüş gibi ribevî mal sayılıp sayılmayacağı çağdaş fıkıhta tartışılmıştır. İslam Fıkıh Akademisi ve çoğu çağdaş fetva kurumu, kâğıt paraların semen (değer ölçüsü) niteliği taşıdığı ve altın-gümüş gibi riba hükümlerine tabi olduğu sonucuna varmıştır. Buna göre farklı para birimleri farklı cins sayılır; dolar ile Türk lirası arasında kur farkı caizdir, fakat işlemin peşin yapılması gerekir. Aynı para biriminin aynı miktar ve peşin olarak değişimi gerekir. Daha geniş çerçeve için altın alım satımı yazısı da okunabilir.

Kabz: Fiziki ve hükmî teslim

Bankalar ve döviz büroları üzerinden yapılan işlemlerde kabzın nasıl gerçekleştiği önemlidir:

• Nakit teslim: En açık biçimdir; iki taraf aynı mecliste bedelleri teslim alır.
• Hesaba geçiş: Banka hesabına aynı anda yapılan kayıt çoğu çağdaş fetvada hükmî kabz sayılır.
• Havale ve çek: Banka teyidi ve hesaba geçiş hâlinde hükmî kabz kabul edilir; gün sonu veya ertesi güne kalan işlemler ise tartışma doğurur.
• Elektronik platformlar: İşlem anında hesaplara yansıyorsa caiz kabul edilebilir; “T+1” gibi teslimin ertelendiği sistemler sorun taşır.

Vadeli ve kaldıraçlı işlemler

Vadeli döviz sözleşmeleri, opsiyon ve kaldıraçlı forex işlemleri, teslimin ertelenmesi ve ek şartlar nedeniyle çağdaş fetvaların çoğunda caiz görülmez. Kaldıraçlı işlemde yatırımcının ödemediği tutar, aracı kurum tarafından borç olarak verilir ve günlük swap (faiz) uygulanır. Bu ayrıntılar için forex işlemleri ve opsiyon ve vadeli işlemlerin hükmü yazıları incelenebilir.

Gündelik hayattan örnekler

Yurt dışına gidecek bir kişinin döviz bürosundan peşin döviz alması caizdir. Birisinin dövizi bir yıl sonra bozdurmak üzere saklaması da caizdir; çünkü kâr, bir mal gibi taşınan değerin kur farkından doğar. Fakat döviz borcunu TL ile ödeme veya dövizli borcun kur farkıyla ödenmesi ayrıca tartışılır: kur farkı ve borcun döviz cinsinden ödenmesi. Enflasyona karşı korunmak için döviz alanlar, enflasyon farkı konusundaki hassasiyeti de gözetmelidir.

Yazıdaki bilgiler genel niteliktedir. Karşılaşılan somut uygulamalarda kurumun sözleşmesini incelemek ve yetkili fetva makamına danışmak gerekir.

Aynı cins paranın değişimi ve eski-yeni banknot meselesi

Aynı para biriminin değişiminde de kurallar vardır. Bir kişinin bozuk parayı iki katı değerinde bir banknotla değiştirmesi, aynı cins paranın aynı miktarda ve peşin değişimi olduğundan caizdir. Ancak “yüz lirayı doksan liraya satmak” gibi farklı miktarda değişim, fazl ribası sayılır. Bazı ülkelerde kullanımdan kalkan veya değeri farklı ilan edilen eski banknotların bozdurulması ayrı bir hukukî meseleyi oluşturur; bu durumda işlem, hangi paranın geçerli olduğuna ve fiyatlandırmaya göre değerlendirilir.

Bir diğer örnek, ülkeler arası para transferleridir. Yurt dışına gönderilen havalede, parayı gönderenin yerel parayı ödemesi ve alıcının farklı para birimini alması durumunda, banka bu işlemde komisyon ve kur farkı alır. İşlemin parçaları, bankanın hizmet bedeli ile kur dönüşümüne ayrıldığında, çoğu fakih bunu caiz görür; kur dönüşümünün anında yapılması koşuluyla. Havale ücretinin hükmü için kambiyo işlemleri ve havale ücreti yazısına bakılabilir.

Son olarak, spekülatif amaçla sürekli kur farkından kazanç elde etmeye çalışmak fıkıhta yasak olmasa da, ahlâkî açıdan sorgulanabilir. İktisat ahlâkı, kazancın üretim ve hizmet yoluyla elde edilmesini teşvik eder; kısa vadeli spekülasyon ise riskli ve çoğu zaman zarara açık bir faaliyettir. Bu nedenle kişinin birikimini, gündelik hayatındaki ihtiyaçları ve aile sorumluluklarını göz önünde bulundurarak yönetmesi önerilir.

Pratik kontrol listesi

Döviz alırken veya satarken akdin geçerliliğini korumak için şunlar kontrol edilebilir: Kur ve miktar işlem anında kesinleşmiş olmalı; ödeme ve teslim aynı anda yapılmalı; işlem sonrası hesaba geçiş ertelenmemeli; komisyon varsa açıkça belirtilmeli; kaldıraç, swap ve faiz unsuru bulunmamalıdır. Bu adımlar, hem fıkhî uygunluğu hem de ticari şeffaflığı güvence altına alır.

Sıkça Sorulan Sorular

Dövizi peşin alıp bekleyerek satmak caiz mi?

Evet. Döviz bir kez peşin ve karşılıklı teslimle satın alındıktan sonra, sahibi onu bir gün veya bir yıl sonra yeniden peşin satabilir. Kur farkından doğan kâr, ticaret kârı gibi değerlendirilir ve caizdir.

Vadeli döviz alım satımı caiz midir?

Sarf akdinde karşılıklı teslim aynı mecliste olmalıdır. Vadeli döviz sözleşmesi bu şartı taşımadığı için çoğu çağdaş fetvaya göre caiz değildir.

Banka havalesiyle döviz alımı kabz sayılır mı?

İslam Fıkıh Akademisi, banka hesabına geçen tutarın ve çek veya havale ile yapılan devrin hükmen kabz sayılacağını belirtmiştir. Dolayısıyla hesaba anında geçiş sağlayan işlemlerin caiz olduğu kabul edilir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 24 Haziran 2026 · Kaynaklar: Müslim, Müsâkât (Ubâde b. es-Sâmit hadisi); Buhârî, Büyû'; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Sarf" maddesi; İslam Fıkıh Akademisi (Mecmaü'l-fıkhi'l-İslâmî) kâğıt para ve döviz kararları

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →