Hz. Ümmü’d-Derdâ: Hakkındaki Rivayetler ve Kaynaklardaki Yeri

Ümmü’d-Derdâ künyesiyle anılan iki kadının rivayetleri, hadis kaynaklarında önemli yer tutar. Özellikle es-Suğrâ, tâbiîn kuşağında Şam’ın en saygın kadın râvilerinden biri olarak bilinir. Bu yazı, rivayetleri kaynaklarına göre inceler ve iki isim arasındaki ayrımın hadis usulü açısından önemini vurgular. Hayat hikâyesi için Hz. Ümmü’d-Derdâ (r.anhâ) Kimdir? yazısı okunabilir.

Gıyabında Dua Hadisi

Müslim’in Zikir ve Dua bölümünde, Safvân b. Abdullah (b. Safvân) şöyle anlatır: Şam’a gidince Ebü’d-Derdâ’nın evine uğradı; onu bulamayınca Ümmü’d-Derdâ ile görüştü. Ümmü’d-Derdâ ona “Bu yıl hacca gidecek misin?” diye sordu; “Evet” cevabını alınca “Bizim için hayır duası et; çünkü Hz. Peygamber ‘Müslüman bir kimsenin kardeşi için gıyabında yaptığı dua kabul olunur. Başında görevli bir melek vardır; kardeşi için her hayır dua ettiğinde melek: Âmin, sana da aynısı olsun der’ buyurmuştur” dedi. Rivayet çok sağlam bir sened zinciri taşır ve dua âdâbı konusunda temel hadislerden biridir. Hadisteki Ümmü’d-Derdâ’nın es-Suğrâ olup olmadığı, ya da kübrâ mı kasdedildiği konusunda şârihler farklı görüşlere sahiptir; çoğu kaynak es-Suğrâ’yı kasteder. Duanın âdâbı için dua ve zikir bahisleri incelenebilir.

Ebû Dâvûd ve Diğer Kitaplardaki Rivayetler

Ebû Dâvûd’un Salât ve Edeb bölümlerinde Ümmü’d-Derdâ’dan rivayet edilen hadisler vardır: “Mizanda güzel ahlaktan daha ağır bir şey yoktur” rivayeti, Tirmizî’de de aynı yoldan gelir. Bu hadisin ravisi aslında Ebü’d-Derdâ’dır ve Ümmü’d-Derdâ, onun rivayetini aktaran kişi olarak anılır. Böylece Ümmü’d-Derdâ, kocasının rivayetlerini nakleden ve Şam’da yayan önemli bir halkadır. Ayrıca “Kıyamet günü lanet edenler şahit ve şefaatçi olmaz” (Müslim) hadisi de Ebü’d-Derdâ yoluyla Ümmü’d-Derdâ’dan gelir. Bu rivayetlerin senedi sağlam kabul edilir ve genel olarak Kütüb-i Sitte’de yer alır.

İki Ümmü’d-Derdâ Ayrımı

Hayra bint Ebî Hadred el-Eslemiyye (el-Kübrâ), Hz. Peygamber’i görmüş bir sahabîdir ve Ebü’d-Derdâ’dan önce vefat ettiği bilinir. Hüccime bint Huyey el-Evsâbiyye (es-Suğrâ) ise Ebü’d-Derdâ’dan sonra da yıllarca yaşamış, onun hadislerini rivayet etmiş bir tâbiîdir. Bazı hadislerde sadece “Ümmü’d-Derdâ” denir ve hangisinin kastedildiği isnadda adı geçen talebeler üzerinden anlaşılır. Örneğin Safvân, Mekhûl ve Reca b. Hayve gibi Şamlı tâbiînin rivayet ettiği hadisler genellikle es-Suğrâ’ya aittir. Zehebî ve İbn Hacer, bu ayrımı ayrıntılı biçimde incelemiş ve karışıklıkların giderilmesini sağlamıştır. Hadis usulünde kişi tespiti için hadis ilminin tarihi yazısı okunabilir.

İlim Halkaları Hakkındaki Anlatılar

Es-Suğrâ’nın Şam’da ve Kudüs’te ilim halkası kurduğu, camide ders verdiği, Abdülmelik b. Mervân’ın onun meclisinde bulunduğu şeklindeki anlatılar Zehebî’nin Siyer’inde ve İbn Asâkir’in Târîhu Dımaşk’ında geçer. Bu eserler sahabe ve tâbiîn biyografisi bakımından zengindir, ancak anlatıların bir kısmı tek yoldan gelir. “Ümmü’d-Derdâ fakîheydi” ifadesi ve “Ben ibadet ettim ve her şeyi aradım; ilim meclislerinde oturmaktan daha iyi bir şey bulamadım” şeklinde ona nispet edilen söz gibi kayıtlar, ilmî kişiliğinin göstergesi sayılır. Ancak sözün tam metni konusunda kaynaklar arasında farklar bulunur.

Fıkhî Fetvaları

Ümmü’d-Derdâ es-Suğrâ’nın namazda oturuşu, kadınların cemaat ve duruş şekli gibi konularda fetvaları nakledilir. Bunlardan biri, kadının namazda erkek gibi oturmasıyla ilgili uygulamasıdır; Buhârî’nin Sahîh’inde talik olarak, “Ümmü’d-Derdâ namazda erkek gibi otururdu ve fakîheydi” ifadesi yer alır. Bu bilgi, kadının namazdaki oturuş şekli konusunda mezhepler arası tartışmada delil olarak gösterilir: Hanefîler kadının farklı oturmasını savunurken, bu rivayet farklı bir uygulamaya işaret eder. Bu tartışma için kadın erkek namazı arasındaki farklar yazısı okunabilir.

Bütün bu veriler, Ümmü’d-Derdâ rivayetlerinin hem hadis hem biyografi kaynaklarında sağlam bir yere sahip olduğunu, ancak iki ayrı kadının karıştırılmaması gerektiğini ortaya koyar. Kaynak eleştirisinin dikkatli yapılması, hem sahabi hem tâbiîn kadınların ilmî emeğine hak ettiği değerin verilmesini sağlar.

Dolayısıyla Ümmü’d-Derdâ adıyla gelen her rivayette, sened içindeki râvilerin kimler olduğu ve hangi bölgeden geldikleri dikkatle incelenmelidir.

Sonuç

Ümmü’d-Derdâ rivayetleri, kadın râvilerin hadis tarihindeki ağırlığını gösteren sağlam bir örnektir. Gıyabında dua hadisi, Müslim’deki sağlam yoluyla kabul edilir; ilim halkası anlatıları ise biyografi kaynaklarında yer alan ve genel olarak güvenilir sayılan bilgilerdir. Örnek davranışları için Hz. Ümmü’d-Derdâ: Faziletleri ve Örnek Alınacak Yönleri yazısı okunabilir. Kadın âlimlerin genel durumu için ilim ehli hanım sahabiler yazısına bakılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Ümmü’d-Derdâ’nın en bilinen hadisi hangisidir?

Kardeşi için gıyabında dua edenin melek tarafından “Sana da aynısı olsun” diye karşılık göreceğini bildiren hadistir. Müslim’in Zikir ve Dua bölümünde yer alır.

İki Ümmü’d-Derdâ nasıl ayrılır?

Büyük olan (el-Kübrâ) sahabî Hayra bint Ebî Hadred, küçük olan (es-Suğrâ) tâbiîn neslinden Hüccime bint Huyey’dir. Rivayetlerin senedindeki râvilere bakılarak hangisi olduğu tespit edilir.

Ümmü’d-Derdâ es-Suğrâ güvenilir sayılır mı?

Evet. Hadis âlimleri onu sika (güvenilir) olarak niteler; Buhârî onu Edebü’l-Müfred’inde, Müslim ve dört Sünen sahibi de rivayetlerinde kullanmıştır.

Hadislerinde hangi konular vardır?

Gıyabında dua, ahlak, namaz, zikir ve ibadet âdâbı gibi konular öne çıkar. Rivayetlerinin çoğu kocası Ebü’d-Derdâ yoluyla gelir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 22 Eylül 2026 · Kaynaklar: Müslim, Zikir ve Dua; Ebû Dâvûd, Salât ve Edeb; Zehebî, Siyeru A'lâmi'n-Nübelâ; İbn Hacer, Tehzîbü't-Tehzîb

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →