Hz. Ümmü’d-Derdâ (r.anhâ) Kimdir? Hayatı, İlmi ve Hizmetleri

Ümmü’d-Derdâ künyesi, İslam tarihinde ilmiyle bilinen iki kadın için kullanılır: sahabi olan Hayra bint Ebî Hadred el-Eslemiyye (el-Kübrâ) ve tâbiîn neslinden olan fakîhe Hüccime bint Huyey el-Evsâbiyye (es-Suğrâ). İkisi de Ensârî sahabi Ebü’d-Derdâ ile evlendi ve Şam’da yaşadı. Bu yazıda her iki kadının hayatı, kaynakların verdiği ölçüde ele alınır.

Ebü’d-Derdâ ve Ailesi

Ebü’d-Derdâ, asıl adıyla Uveymir b. Mâlik el-Hazrecî, Ensâr’dan Müslüman olmuş, ilim, zühd ve ibadetiyle tanınmış bir sahabidir. Hz. Ömer’in ve Hz. Osman’ın döneminde Şam’da kadılık görevi yürüttü ve Muâviye’nin valiliği yıllarında Dımaşk’ın ilim merkezi hâline gelmesine katkıda bulundu. Hz. Peygamber’den hadis rivayet etti; ayrıca Selmân-ı Fârisî ile kardeşlik bağı kurduğu anlatılır. Ebü’d-Derdâ’nın hayatı için Ebü’d-Derdâ yazısı okunabilir. Ebü’d-Derdâ, hicri 32 (yaklaşık 652) yılında Şam’da vefat etti.

Ümmü’d-Derdâ el-Kübrâ: Hayra bint Ebî Hadred

Hayra bint Ebî Hadred el-Eslemiyye, Hz. Peygamber’i gören ve ondan hadis rivayet eden sahabî hanımdır. İbn Sa’d ve diğer tabakât yazarları onu “el-Kübrâ” (büyük) diyerek ayırır. Ebü’d-Derdâ ve ailesi çevresinde aktarılan rivayetler arasında, mümin kulun mizanında güzel ahlaktan daha ağır bir şey bulunmadığını bildiren hadis de anılır (Ebû Dâvûd, Tirmizî). Bu rivayet, ahlakın ibadetle birlikte mizanda taşıdığı ağırlığa işaret eder; râvisinin tam olarak kim olduğu ise kaynaklarda Ebü’d-Derdâ olarak geçer. Ümmü’d-Derdâ el-Kübrâ, Ebü’d-Derdâ’dan önce, yaklaşık 20/641 civarında vefat etti; vefat tarihi konusunda bilgiler değişkenlik gösterir.

Ümmü’d-Derdâ es-Suğrâ: Hüccime bint Huyey

Ebü’d-Derdâ’nın ikinci eşi Hüccime (veya Cühayme) bint Huyey el-Evsâbiyye, tâbiîn neslinden olup “es-Suğrâ” (küçük) diye anılır. Şam’da Ebü’d-Derdâ’nın talebelerinden ve sonrasında kendi ilim halkasının sahibi bir fakîhe olarak öne çıktı. Kaynaklar onun Ebü’d-Derdâ’dan, Selmân-ı Fârisî’den, Ebû Hureyre ve Âişe’den hadis rivayet ettiğini aktarır. Rivayetleri arasında Hz. Peygamber’in “Kim kardeşinin gıyabında onun için dua ederse melek ‘sana da aynısı olsun’ der” hadisi gibi rivayetler bulunur (Müslim). Kendisinden Mekhûl ed-Dımaşkî, Zührî, Reca b. Hayve gibi ilim adamları ve Emevî halifesi Abdülmelik b. Mervân’ın ders aldığı söylenir. Abdülmelik’in Kudüs’te onun meclisinde bulunduğu ve ondan ilim öğrendiği rivayet edilir. Bu bilgilerin ayrıntısı kaynaklara göre değişir. Hadis tarihinde kadınların rolü için hadis ilminin tarihi yazısı okunabilir.

İlim Halkaları ve Fıkhî Yönü

Ümmü’d-Derdâ es-Suğrâ, Dımaşk’ta ve Kudüs’te ilim halkası oluşturdu. Camide erkeklerin de bulunduğu ders meclislerinde öğretim yaptığı, namaz ve oruç konularında fetva verdiği aktarılır. Kaynaklar onu akıl, fıkıh ve ibadet bakımından üstün bulur; ilimle uğraşırken ibadeti ihmal etmediği, gece namazına devam ettiği anlatılır. Bu anlatımlar, Emevî döneminde kadınların ilim hayatındaki rolüne dair önemli bir örnek sunar. Kadınların ilim meclislerindeki yeri için ilim ehli hanım sahabiler yazısı okunabilir.

Tâbiîn Dönemi Şam İlim Hayatı

Emevî dönemi Şam’ı, Dımaşk ve Kudüs’te ilim halkalarıyla canlı bir merkezdi. Ebü’d-Derdâ’nın açtığı çizgi, talebeleri ve eşi aracılığıyla devam etti. Mekhûl ed-Dımaşkî, Evzâî ve Zührî gibi âlimlerin yetiştiği bu ortamda kadınların ders vermesi, İslam toplumunda bilgi otoritesinin cinsiyetle sınırlı olmadığını gösterir. Kaynaklar es-Suğrâ’nın uzun yıllar Dımaşk’ta ilim meclisini yürüttüğünü, ders anlatırken söz hakkı veren, soru soran talebelerine sabırla cevap veren bir hoca olduğunu belirtir. Şam ve Emevî dönemi ilim çevreleri için Emevîler devleti tarihi yazısı okunabilir.

İki Ümmü’d-Derdâ arasındaki ayrımı yapmak, hadis kaynaklarındaki senedleri doğru okumak açısından da kritiktir; çünkü “Ümmü’d-Derdâ” adıyla gelen bir rivayetin hangi kadına ait olduğu, isnat zincirindeki râvilere bakılarak anlaşılır. Biyografi sözlükleri bu konuda ayrıntılı notlar düşer ve okuyucuya dikkatli olmayı öğütler. Bu özen, ilmî titizliğin kadın râvilere de aynı ciddiyetle uygulandığını gösterir.

Vefatı ve Kaynaklar

Es-Suğrâ’nın vefatı yaklaşık 81/700 yılında, Hz. Osman’ın hilafetinden sonra uzun yıllar yaşayan bir ilim hayatının sonunda gerçekleşti; kaynaklar yıl olarak 81 civarını anar. İki Ümmü’d-Derdâ’nın rivayetlerini birbirinden ayırmak, hadis usulü açısından önemlidir; çünkü bir rivayetin sahabiye mi yoksa tâbiîye mi ait olduğu isnadın niteliğini belirler. Örnek davranışları için Hz. Ümmü’d-Derdâ: Faziletleri ve Örnek Alınacak Yönleri, rivayetleri için Hz. Ümmü’d-Derdâ: Hakkındaki Rivayetler yazıları okunabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Ümmü’d-Derdâ kimdir?

Sahabi Ebü’d-Derdâ el-Ensârî’nin eşi olarak anılan, kaynaklarda iki kadın için kullanılan künyedir: sahabi olan Hayra bint Ebî Hadred (el-Kübrâ) ve tâbiîn döneminde yaşayan fakîhe Hüccime (es-Suğrâ).

Ümmü’d-Derdâ es-Suğrâ neden önemlidir?

Şam’da ilim halkası kuran, fıkıh ve hadis öğreten, dönemin halifeleri ve âlimleriyle ilmî ilişkiler kuran fakîhe olarak anılır. Kaynaklarda ilmiyle ve ibadetiyle övülür.

Ebü’d-Derdâ kimdir?

Ensâr’dan Uveymir b. Mâlik’tir. Hz. Peygamber’in sahabisi, Şam’da kadılık yapan, ilim ve zühdüyle tanınan bir âlimdir. Hicri 32 civarında vefat etmiştir.

Bu iki kadın birbiriyle karıştırılır mı?

Evet. Her ikisinin de künyesi aynı olduğu için kaynaklarda rivayetler karışabilir. Bu nedenle hangi Ümmü’d-Derdâ’dan söz edildiği, rivayetin senedine bakılarak anlaşılmaya çalışılır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 12 Ağustos 2026 · Kaynaklar: İbn Sa'd, et-Tabakâtü'l-Kübrâ; İbn Hacer, Tehzîbü't-Tehzîb; Zehebî, Siyeru A'lâmi'n-Nübelâ; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Ümmü'd-Derdâ" md.

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →