Emevîler: Kuruluşu, Fetihleri, Yıkılışı ve Mirası

Emevîler, hicrî 41-132 (661-750) yılları arasında Şam merkezli yönetimle hüküm süren ilk büyük İslam hanedanıdır. On dört halife döneminde İslam toprakları Endülüs’ten Sind ve Mâverâünnehir’e kadar genişlemiş, ancak iç çekişmeler hanedanın sonunu getirmiştir.

Kuruluşu

Hz. Osman’ın şehadeti sonrasında çıkan siyasi ayrılıklar, Cemel ve Sıffîn gibi çatışmalara yol açtı. Hz. Ali’nin vefatından sonra Hz. Hasan’ın Muâviye lehine hilafetten ayrılmasıyla hicrî 41 (661) yılında birlik yeniden sağlandı; bu yıl “Âmü’l-Cemâa” (birlik yılı) olarak anılır. Muâviye b. Ebû Süfyân, Şam valiliği tecrübesine dayanarak Şam’ı başkent yaptı ve Emevî Devleti’ni kurdu. Muâviye’nin yönetimi, Arap kabile dengelerini gözeten, yumuşak ve siyasetçi bir tarz olarak tanımlanır. Bu dönemde veliaht tayini yoluyla saltanat sistemi başladı. Yezîd b. Muâviye yazısında bu süreç anlatılır.

Süfyânîler ve Mervânîler

Emevî hanedanı iki kola ayrılır. Süfyânî kolu Muâviye, Yezîd ve II. Muâviye’den oluşur (41-64). İkinci fitne sonrasında Cabiye toplantısıyla halife seçilen Mervân b. Hakem ile Mervânî kolu başladı. Bu kolun halifeleri Abdülmelik, Velîd, Süleyman, Ömer b. Abdülazîz, II. Yezîd, Hişâm, II. Velîd, III. Yezîd, İbrâhim ve II. Mervân’dır. Bu kol, devleti daha merkezî hâle getirdi ve fetihleri en geniş sınırlara ulaştırdı. Ömer b. Abdülazîz dönemi adalet uygulamalarıyla ayrıca anılır.

Fetihler

Emevîler döneminde fetih hareketleri hız kazandı. Kuzey Afrika’da Kayrevan kuruldu, Berberi bölgeleri alındı; Târık b. Ziyâd 711’de Endülüs’e geçti. Doğuda Kuteybe b. Müslim Mâverâünnehir’de Buhara ve Semerkant’ı aldı, Muhammed b. Kāsım Sind’i fethetti. Bizans’a karşı Konstantiniyye iki kez kuşatıldı (669-678 ve 717-718). Bu genişleme, Emevî Devleti’ni Atlantik’ten Hindistan sınırına uzanan geniş bir imparatorluk hâline getirdi. Ayrıntılar için Emevîler döneminde fetihler yazısına bakılabilir.

İdari düzen

Emevîler, Bizans ve Sâsânî idari geleneklerinden yararlanarak merkezî bir yönetim kurdu. Dîvânlar, posta teşkilatı (berîd), mühür dairesi (dîvânü’l-hâtem) ve kadılık kurumu bu dönemde gelişti. Abdülmelik dönemi reformlarıyla dîvânlar Arapçalaştırıldı ve İslami sikke basıldı. Vilayetler valilerce yönetildi; Irak ve Doğu için Basra ve Kûfe, Mısır için Fustat önemli merkezlerdi. Askerî yapı çoğunlukla Arap kabile birliklerine dayanıyordu. Bu yapı, hanedanın gücünü sağlarken kabilecilik gibi sorunları da doğurdu.

Mimari ve kültür

Emevîler döneminde İslam mimarisi ilk büyük örneklerini verdi. Kubbetü’s-Sahre (691), Mescid-i Aksâ’nın imarı, Şam Emevî Camii (705-715) ve çöl saraylarından Kusayr Amra ile Hirbetü’l-Mefcer bu dönemin eserleridir. Arap dili ve şiiri gelişti; Ahtal, Ferezdak ve Cerîr gibi şairler saray çevresinde yer aldı. Hadis, tefsir ve fıkıh ilimlerinin ilk teşekkül dönemi de bu devirdir. Mekke, Medine, Kûfe, Basra ve Şam ilim merkezleri olarak öne çıktı. Abdülmelik dönemi ilim ve kültür yazısı bu konuyu işler.

İç sorunlar ve muhalefet

Emevî yönetimi sürekli iç muhalefetle karşılaştı: Hz. Hüseyin’in Kerbelâ’da şehit edilmesi (61), Abdullah b. Zübeyr’in Mekke’deki karşı hilafeti, Muhtâr isyanı, Hâricî hareketler, Zeyd b. Ali isyanı ve Berberi ayaklanmaları bunların başlıcalarıdır. Arap olmayan Müslümanların (mevâlî) vergi ve statü konusundaki şikâyetleri, Kays-Yemen kabile rekabeti ve hanedan içi çekişmeler devleti zayıflattı. Bu tablo, yönetimin geniş bir coğrafyada kabileci yapıyı aşmakta zorlandığını gösterir.

Yıkılışı

Hişâm sonrası kısa süreli halifeler ve iç savaşlar, devleti zayıflattı. Horasan’da Ebû Müslim önderliğindeki Abbâsî daveti hicrî 129’da isyana dönüştü; hicrî 132’de Zâb Nehri’nde II. Mervân yenildi ve öldürüldü. Emevî ailesinin çoğu takip edildi; Abdurrahman ed-Dâhil Endülüs’e kaçarak 756’da orada Endülüs Emevî Devleti’ni kurdu. Bu devlet 1031’e kadar sürdü. Abbâsî ihtilali ve Abbâsîler yazıları devrin devamını anlatır. Tarafsız bir değerlendirme Emevîlerin hem fetih, idare ve kültür alanındaki katkılarını hem de iç adaletsizlik ve baskı eleştirilerini birlikte dikkate alır.

Emevî tarihinin kaynakları

Emevî dönemini anlatan kaynakların çoğu Abbâsîler döneminde yazılmıştır. Taberî, Belâzürî, Ya’kûbî ve Mes’ûdî gibi tarihçiler önceki rivayetlere dayanır; Ebû Mihnef, Vâkıdî ve Hişâm el-Kelbî gibi ravilerin toplayıcı çalışmalarından yararlanır. Bu yüzden Emevîlere dair anlatımlarda Abbâsî ve Şiî eğilimli kaynakların etkisi olabilir. Modern tarihçiler papirüsler, sikkeler, kitabeler ve arkeolojik veriler gibi çağdaş belgelerle bu kaynakları karşılaştırır. Böylece Emevî yönetiminin idarî ve ekonomik yapısı hakkında daha dengeli bir görüş ortaya çıkar.

Emevî mirasının bir kolu Endülüs’te sürdü ve Kurtuba merkezli hilafet 929’da ilan edildi.

Sıkça Sorulan Sorular

Emevî Devleti ne zaman kuruldu?

Muâviye b. Ebû Süfyân’ın hicrî 41 (661) yılında halife olmasıyla kuruldu ve hicrî 132 (750) yılına kadar sürdü.

Emevîlerin başkenti neresiydi?

Şam (Dımaşk) başkent oldu. Son halife II. Mervân döneminde Harran geçici merkez olarak kullanıldı.

Kaç Emevî halifesi vardır?

Kaynaklara göre on dört halife hüküm sürdü. Bunlar Süfyânî (Muâviye’nin soyu) ve Mervânî kolları olarak ikiye ayrılır.

Endülüs Emevîleri ile bağlantısı nedir?

Abbâsîlerin Şam’da Emevîleri yıkmasından sonra, hayatta kalan Abdurrahman ed-Dâhil Endülüs’e geçerek 756’da orada yeni bir Emevî devleti kurdu.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 15 Mayıs 2026 · Kaynaklar: Taberî, Târîhu'r-Rusül ve'l-Mülûk; Belâzürî, Ensâbü'l-Eşrâf ve Fütûhu'l-Büldân; İbnü'l-Esîr, el-Kâmil fi't-Târîh; Mes'ûdî, Mürûcü'z-Zeheb; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Emevîler" maddesi

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →