Abbâsî Halifesi Me’mûn: Dönemi ve İcraatları

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Doğumu ve yetişmesi
Emîn ile iktidar mücadelesi
Ali er-Rızâ meselesi

Me’mûn (198-218/813-833), Abbâsî Devleti’nin yedinci halifesidir. İlim ve tercüme faaliyetlerini destekleyen politikalarıyla tanınır; Mihne uygulaması ise iktidarının en tartışmalı yönüdür.

Doğumu ve yetişmesi

Abdullah el-Me’mûn, hicrî 170 yılının Rebîülevvel ayında (Eylül 786) Hârûnürreşîd’in oğlu olarak doğdu. Annesi İranlı cariye Merâcil’di. Çocukluğunda Bermekî ailesinin gözetiminde fıkıh, hadis, kelâm, edebiyat ve felsefe eğitimi aldı. İlme düşkünlüğüyle ünlü oldu; dönemin âlimleriyle tartışma toplantıları düzenlemeyi severdi. Babası onu Emîn’den sonra veliaht belirledi ve ona Horasan’ı idare etmesi için Merv’i verdi. Merv’de İranlı kâtipler, komutanlar ve âlimlerle yakın ilişkiler kurdu. Bu çevre, ilerideki siyasi ve kültürel tercihlerini etkiledi.

Emîn ile iktidar mücadelesi

Hârûn’un vefatından sonra Emîn Bağdat’ta halife oldu. Emîn, Me’mûn’un veliahtlığını kaldırıp oğlu Mûsâ’yı veliaht yapmak isteyince savaş çıktı. Me’mûn’un komutanı Tâhir b. Hüseyin hicrî 196’da Bağdat’ı kuşattı. Kuşatma yaklaşık bir yıl sürdü ve şehir ağır tahribat gördü. Emîn hicrî 198’de yakalanarak öldürüldü. Bu savaş Arap-İranlı gerilimini de artırdı. Me’mûn, Merv’de kalmaya devam etti ve Bağdat’a ancak yıllar sonra girdi. Hârûnürreşîd yazısında bu mirasın kaynağı anlatılır.

Ali er-Rızâ meselesi

Me’mûn, hicrî 201 yılında Hz. Ali soyundan Ali er-Rızâ’yı veliaht ilan etti ve Abbâsî siyah bayrağı yerine yeşil rengi benimsedi. Bu karar Bağdat’taki Abbâsî ailesi ve halk tarafından tepkiyle karşılandı; Bağdat’ta İbrâhim b. el-Mehdî’ye biat edildi. Ali er-Rızâ hicrî 203’te Tûs’ta vefat etti. Ölüm sebebi konusunda farklı rivayetler vardır. Me’mûn bunun ardından Bağdat’a döndü ve eski düzene geri gitti. Bu olay, halifenin siyasi uzlaşma arayışını ve zorluklarını gösterir.

Beytülhikme ve tercüme hareketi

Me’mûn, Bağdat’ta Beytülhikme’yi geliştirdi ve burada Yunanca, Süryanice, Farsça ve Hintçe eserlerin Arapçaya tercümesini destekledi. Huneyn b. İshak, Sâbit b. Kurra, Kindî gibi âlimler bu ortamda yetişti. Tıp, astronomi, matematik, felsefe ve coğrafya alanlarında çalışmalar yapıldı. Hârizmî, cebir ve hesap alanında eserler verdi; “algoritma” kelimesi onun adından türemiştir. Bağdat ve Şam’da rasathaneler kuruldu, yer ölçümü ve harita çalışmaları yapıldı. Bu faaliyetler, İslam bilim tarihinin parlak dönemini oluşturdu. Bağdat’ın kuruluşu yazısı şehrin ilim merkezi oluşunu anlatır.

Mihne olayı

Me’mûn, Mu’tezile kelâmının etkisiyle Kur’an’ın mahlûk olduğu görüşünü benimsedi ve hicrî 218’de valilere yazdığı mektupla bu görüşü kabul etmeyen kadı ve âlimlerin sorgulanmasını emretti. Çok sayıda âlim baskı altında görüş değiştirdi; Ahmed b. Hanbel ve Muhammed b. Nûh direndi. Me’mûn’un vefatından sonra Mu’tasım ve Vâsık döneminde uygulama sürdü. Mihne, devletin dinî meselelerde zorlayıcı bir tavır sergilemesinin tartışmalı örneği olarak kabul edilir. Hadis ehli bu olayı, sabır ve direnç örneği olarak anar. Ahmed b. Hanbel yazısında bu süreç anlatılır.

Askerî faaliyetler ve ölümü

Me’mûn döneminde Bâbek isyanı (Azerbaycan) ve Mısır’daki isyanlar bastırıldı; Bizans’a karşı seferler düzenlendi. Hicrî 215’ten itibaren bizzat Bizans seferlerine katıldı. Hicrî 218’de Tarsus yakınlarında Bedendûn Nehri’nin kenarında ateşli hastalığa yakalanarak vefat etti. Cenazesi Tarsus’a götürülüp defnedildi. Yerine kardeşi Mu’tasım halife oldu. Me’mûn, ilmî ve entelektüel çevre yaratmasıyla tanınırken, Mihne ve zorlayıcı kelâm politikalarıyla da eleştirilir. Mu’tasım yazısı sonraki dönemi anlatır.

Me’mûn’un ilim anlayışı ve rasathaneler

Me’mûn, kelâm toplantılarında farklı din ve mezhep mensuplarını tartıştırırdı. Bağdat’taki Şemmâsiyye ve Şam’daki Kâsyûn Rasathaneleri onun döneminde kuruldu; yer ölçümü ve enlem-boylam hesapları yapıldı, dünya haritası çizildi. Hârizmî’nin cebir kitabı ve astronomi tabloları bu çevrede ortaya çıktı. Banû Mûsâ kardeşler geometri ve mekanik çalışmaları yaptı. Kütüphanelere kitap toplamak için Bizans imparatoruyla bile yazıştığı anlatılır. Tercüme edilen eserlerin ağırlığı Yunan tıbbı, Aristoteles felsefesi ve Öklid geometrisiydi. Bu faaliyetler İslam bilim tarihinin en parlak aşamalarından birini oluşturdu ve sonraki Avrupa Rönesansı üzerinde de etkili oldu.

Mihne’nin değerlendirilmesi

Tarihçiler Mihne’yi iki bakımdan inceler: Mu’tezile kelâmının devlet politikası hâline getirilmesi ve ilim adamlarına yönelik baskı. Me’mûn’un niyeti ilim yoluyla toplum birliğini sağlamak olsa da yöntemi geniş tepki doğurdu. Ehl-i hadis çevreleri bu baskıya direnerek toplumsal itibar kazandı ve sonraki dönemde Sünnî geleneğin güçlenmesine yol açtı. Bu konu, devlet ile din ilişkisi bağlamında günümüzde de örnek olarak anılır.

Me’mûn’un son yıllarındaki Bizans seferleri, Anadolu sınırındaki Müslüman varlığını güçlendirmeyi hedefliyordu. Kardeşi Mu’tasım’a bıraktığı vasiyette adalet, ilim ve sınır güvenliğine önem verilmesini istediği aktarılır.

Sıkça Sorulan Sorular

Me’mûn ne zaman halife oldu?

Kardeşi Emîn’in öldürülmesinden sonra hicrî 198 (813) yılında fiilen halife oldu; Bağdat’a ise hicrî 204’te (819) girdi.

Beytülhikme nedir?

Bağdat’ta Yunanca, Farsça, Hintçe ve Süryanice eserlerin Arapçaya çevrildiği, bilimsel çalışmaların yürütüldüğü kurumdur. En parlak dönemini Me’mûn zamanında yaşadı.

Mihne nedir?

Me’mûn’un hicrî 218’de Kur’an’ın mahlûk olduğunu kabul ettirmeye çalıştığı baskı dönemidir. Ahmed b. Hanbel bu görüşe direndi.

Me’mûn nerede vefat etti?

Hicrî 218 yılında (Ağustos 833) Bizans seferi sırasında Tarsus yakınında Bedendûn’da vefat etti.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 25 Temmuz 2026 · Kaynaklar: Taberî, Târîhu'r-Rusül ve'l-Mülûk; Ya'kûbî, Târîh; Mes'ûdî, Mürûcü'z-Zeheb; İbnü'n-Nedîm, el-Fihrist; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Me'mûn" maddesi

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →