Abbâsîler: Kuruluşu, Altın Çağı ve Bağdat’ın Düşüşü

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Kuruluş
Bağdat ve merkezi yönetim
Altın çağ

Abbâsîler, 750’den 1258’e kadar hilafet makamında bulunan ve ilim, ticaret ve şehir kültürünün geliştiği büyük İslam hanedanıdır. Başkenti Bağdat olan devlet, altın çağını yaşadıktan sonra siyasi güçlerini kaybederek Moğol istilasıyla son buldu.

Kuruluş

Abbâsî hanedanı, Hz. Peygamber’in amcası Abbâs b. Abdülmuttalib’in soyundan gelir. Emevîlere karşı gizli olarak örgütlenen Abbâsî daveti, Horasan’da Ebû Müslim’in önderliğinde hicrî 129’da isyana dönüştü. Hicrî 132’de Zâb Savaşı kazanıldı ve Ebü’l-Abbâs es-Seffâh halife ilan edildi. Süreç, Abbâsî ihtilali yazısında ayrıntılı işlenmiştir. Yeni devlet, Arap olmayan Müslümanlara da yönetimde yer vererek Emevîlerden farklı bir tabana dayandı.

Bağdat ve merkezi yönetim

İkinci halife Mansûr, devleti güçlendirdi ve hicrî 145’te Bağdat’ı kurdu. Vezirlik, dîvân teşkilatı, posta ve istihbarat sistemi geliştirildi. Bağdat, kısa sürede dünyanın en büyük şehirlerinden biri oldu. Bağdat’ın kuruluşu yazısında bu süreç anlatılır. Halifeler “Allah’ın yeryüzündeki gölgesi” gibi unvanlarla otoritelerini dinî bir temele oturttu. İran etkisi idarî gelenekte belirgin hâle geldi.

Altın çağ

Mehdî, Hârûnürreşîd ve Me’mûn dönemleri, siyasi güç ve kültürel faaliyetlerin zirvesi kabul edilir. Beytülhikme’de Yunanca, Süryanice, Farsça ve Hintçe eserler Arapçaya çevrildi. Hârizmî, Kindî, Râzî ve Câbir b. Hayyân gibi bilginler tıp, matematik, astronomi ve kimya alanlarında önemli eserler verdi. Hadis, fıkıh, kelâm ve tefsir ilimleri sistemleşti; dört büyük mezhebin imamları bu dönemde yetişti. Hârûnürreşîd ve Me’mûn yazıları bu devri tanıtır.

Türk askerlerinin yükselişi

Mu’tasım, ordusunda Türk gulâmlara geniş yer verdi ve Sâmerrâ’yı kurdu. Zamanla Türk komutanlar halifeleri belirleyen bir güce ulaştı; Mütevekkil hicrî 247’de öldürüldü. Bu dönem “Sâmerrâ dönemi” olarak anılır ve halifelerin siyasi bağımsızlığının azaldığı bir evredir. Mu’tasım ve Mütevekkil yazıları bu gelişmeyi anlatır.

Bölgesel devletlerin ortaya çıkışı

Dokuzuncu yüzyıldan itibaren Tâhirîler, Saffârîler, Sâmânîler, Tolunoğulları ve diğer hanedanlar fiilen bağımsız yönetimler kurdu; halifeye yalnızca sembolik bağlılık gösterdi. Hicrî 334’te Büveyhîler Bağdat’a girerek fiilî iktidarı ele geçirdi; halifeler onların gölgesinde kaldı. Hicrî 447’de Selçuklular Bağdat’a girdi ve Sünnî hilafetle iş birliği kurdu. Bu süreçte Abbâsî halifeliği çoğu zaman dinî-manevi bir otorite olarak varlığını sürdürdü. Sâmânîler yazısı bölgesel devletlerden birini tanıtır.

Son dönem ve Moğol istilası

On ikinci yüzyılın sonunda Nâsır-Lidînillâh hilafetin siyasi gücünü yeniden canlandırmaya çalıştı. Ancak Moğol tehdidi karşısında Abbâsî ordusu yetersiz kaldı. Hicrî 656’da Hülâgû Bağdat’ı kuşatıp aldı ve son halife Müsta’sım öldürüldü. Şehir yağmalandı, kütüphaneler tahrip edildi. Nâsır-Lidînillâh ve Müsta’sım yazıları bu devri aktarır. Bu olay, İslam dünyasının siyasi haritasını değiştirdi.

Mirası

Abbâsîlerin mirası; bilim ve felsefe, fıkıh ve hadis tedvini, şehir kültürü, ticaret ağları ve edebiyat alanlarında bugüne ulaşmıştır. Hilafetin Kahire’de gölge olarak sürmesi ve Osmanlı’ya geçişi tartışmaları da bu mirasın parçasıdır. Hilafet kurumunun tarihi yazısı bu uzun seyri özetler. Tarihçiler Abbâsî dönemini hem ilmi parlaklığı hem de siyasi parçalanması açısından birlikte değerlendirir.

Ekonomi, ticaret ve şehir hayatı

Abbâsî dönemi, Hint Okyanusu’ndan Akdeniz’e uzanan ticaret ağının canlandığı bir devirdir. Basra ve Sîrâf limanları Çin ve Hindistan’la bağlantı sağladı; Bağdat, ipek, baharat, kâğıt ve değerli maden ticaretinin merkezi oldu. Sulama sistemleri ve kanalların onarımıyla Irak’ın verimli topraklarında artan ürün, şehirlerin büyümesini destekledi. Kâğıt üretiminin yaygınlaşması kitap kültürünü büyüttü; varraklar (kitapçılar) çarşıları doldurdu. Bankacılık araçları (suftece, sakk) ticareti kolaylaştırdı. Bu ekonomik canlılık, ilim ve sanat faaliyetlerinin mali temelini oluşturdu.

Dinî ve fikrî hayat

Abbâsîler döneminde dört büyük fıkıh mezhebi (Hanefî, Mâlikî, Şâfiî, Hanbelî) şekillendi; hadis tedvini tamamlandı ve Kütüb-i Sitte yazıldı. Kelâmda Mu’tezile, Eş’arîlik ve Mâtürîdîlik gelişti; tasavvuf bir hareket olarak yayıldı. Mihne olayı devlet ile ilim adamları arasındaki gerilimi gösterir. Felsefe, tıp ve matematikte Kindî, Fârâbî, Râzî ve İbn Sînâ gibi bilginler yetişti. Bu fikrî çeşitlilik, hoşgörü ve çatışma dönemlerini bir arada barındırdı. Kütüb-i Sitte yazısı hadis tedvininin zirvesini anlatır.

Edebiyat, sanat ve mimari

Ebû Nüvâs, Mütenebbî ve Câhiz gibi şair ve yazarlar Arap edebiyatını zenginleştirdi. Bağdat ve Sâmerrâ’da saraylar, camiler ve bahçeler yapıldı; Sâmerrâ’daki Mâlviyye Minaresi dönemin mimari simgelerindendir. Hat sanatı, minyatür ve el yazması süsleme geleneği gelişti. Müzik teorisi alanında Fârâbî ve İshak el-Mevsılî öne çıktı. Bu sanat faaliyetleri, sonraki İslam devletlerine miras kaldı.

Sıkça Sorulan Sorular

Abbâsî Devleti ne zaman kuruldu ve yıkıldı?

Hicrî 132 (750) yılında Emevîlerin yerine kuruldu; hicrî 656 (1258) yılında Moğollar Bağdat’ı alınca Bağdat’taki iktidar sona erdi.

Abbâsîlerin altın çağı hangi dönemdir?

Genellikle Mansûr, Mehdî, Hârûnürreşîd ve Me’mûn dönemleri (8. yüzyılın ortasından 9. yüzyılın ilk yarısına kadar) altın çağ kabul edilir.

Abbâsîlerin başkenti neresiydi?

Önce Kûfe ve Enbâr, sonra Bağdat (762) başkent oldu; hicrî 221-279 arasında Sâmerrâ da başkent olarak kullanıldı.

Abbâsîler dağıldıktan sonra hilafet ne oldu?

Bağdat’ta fiilî güç Büveyhîlere, ardından Selçuklulara geçti; 1258’den sonra Kahire’de Memlûk himayesinde gölge hilafet sürdü.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 13 Temmuz 2026 · Kaynaklar: Taberî, Târîhu'r-Rusül ve'l-Mülûk; Ya'kûbî, Târîh; Mes'ûdî, Mürûcü'z-Zeheb; İbnü'l-Esîr, el-Kâmil fi't-Târîh; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Abbâsîler" maddesi

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →