Hilafet Kurumu: Doğuşu, Gelişimi ve 1924’te Kaldırılması

Hilafet, Hz. Peygamber’den sonra Müslüman toplumun yönetimini üstlenen makamdır. Hz. Ebû Bekir’le başlayan kurum, Râşid halifeler, Emevîler, Abbâsîler ve Osmanlılar dönemlerinde farklı biçimlerde sürmüş, 3 Mart 1924’te kaldırılmıştır.

Hilafet kavramı

“Halife” kelimesi sözlükte bir kimsenin yerine geçen, vekil anlamına gelir. Kur’an’da Hz. Âdem ve Hz. Dâvûd için “yeryüzünde halife” ifadesi geçer (Bakara 2/30; Sâd 38/26). Hilafet, Hz. Peygamber’in vefatından sonra dinin korunması ve dünya işlerinin yürütülmesi için Müslümanların başında bulunan kişinin makamını ifade eder. Mâverdî ve İbn Haldûn gibi âlimler hilafetin tanımını, şartlarını ve görevlerini ele almıştır. Hilafetin vâcip olup olmadığı ve nasıl belirleneceği konularında kelâm ve fıkıh âlimleri arasında farklı görüşler vardır.

Râşid halifeler dönemi

Hz. Peygamber’in vefatının ardından Saķīfe-i Benî Sâide’de yapılan görüşmelerle Hz. Ebû Bekir halife seçildi. Ardından Hz. Ömer (istihlâf ile), Hz. Osman (şûrâ heyetiyle) ve Hz. Ali (biat ile) halife oldu. Bu döneme “Hulefâ-yı Râşidîn” denir. Ridde savaşları, büyük fetihler ve Mushaf’ın toplanması bu dönemin önemli olaylarıdır. Hz. Osman’ın şehadeti sonrası yaşanan Cemel ve Sıffîn olayları, toplumun birliğini sarstı. Hz. Ali’nin şehadetinden sonra Hz. Hasan’ın Muâviye ile anlaşması, birlik yılı olarak anıldı.

Emevîler ve Abbâsîler

Emevîler (661-750) hilafeti Şam’da veraset esasına dayanan bir saltanata çevirdi; fetihler geniş sahaya yayıldı. Abbâsîler (750-1258) Bağdat’ta ilim ve kültürün geliştiği, hilafetin dinî otoritesinin güçlendiği bir dönem yaşadı; ancak zamanla Büveyhîler ve Selçuklular gibi güçler fiilî yönetimi ele geçirdi. Aynı dönemde Endülüs’te Emevî ve Kuzey Afrika-Mısır’da Fâtımî hilafetleri, İslam dünyasında aynı anda birden çok halifenin bulunduğu durumu ortaya çıkardı. Emevîler ve Abbâsîler yazıları bu devirleri ayrıntılı anlatır.

Kahire’de gölge hilafet

1258’de Bağdat’ın Moğollarca alınması ve Müsta’sım’ın öldürülmesinden sonra, hicrî 659’da (1261) Memlûk Sultanı Baybars, Abbâsî soyundan gelen bir kişiyi Kahire’de halife ilan etti. Bu halifeler siyasi güce sahip değildi; Memlûk sultanlarının yönetimine meşruiyet sağlayan sembolik bir rol oynadılar. Bu uygulama 1517’de Osmanlı’nın Mısır’ı fethine kadar yaklaşık 250 yıl sürdü. Bu dönem, hilafetin manevi ve sembolik bir kurum olarak varlığını sürdürdüğü evre olarak değerlendirilir. Müsta’sım yazısı öncesini anlatır.

Osmanlı’da hilafet

Osmanlı padişahları erken dönemlerden beri “halife” unvanını çeşitli anlamlarda kullanmıştır. Geleneksel anlatıya göre Yavuz Selim, 1517’de Mısır’ı aldığında son Abbâsî gölge halifesi III. Mütevekkil’den hilafeti devraldı; ancak çağdaş tarihçiler bu devrin tören ve belgelerini sorgular ve olayın sonradan oluşturulmuş bir anlatı olduğunu belirtir. Hilafetin siyasi vurgusu, özellikle 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması’nda Kırım Tatarlarının dinî bağlılığı bağlamında ve II. Abdülhamid döneminde (1876-1909) İslam birliği siyaseti çerçevesinde arttı. Bu süreçte hilafet, Osmanlı’nın dış siyasetinde bir araç hâline geldi.

Saltanatın kaldırılması ve hilafetin sonu

Millî Mücadele’nin zaferinden sonra 1 Kasım 1922’de TBMM saltanatı kaldırdı; Abdülmecid Efendi yalnızca dinî yetkileri olan halife seçildi. Cumhuriyet’in ilanından (29 Ekim 1923) sonra hilafetin durumu tartışma konusu oldu. 3 Mart 1924’te kabul edilen 431 sayılı Hilâfetin İlgasına ve Hanedân-ı Osmâniyyenin Türkiye Cumhuriyeti Memâliki Haricine Çıkarılmasına Dair Kanun ile hilafet kaldırıldı ve hanedan üyeleri yurt dışına çıkarıldı. Aynı gün Şeriye ve Evkaf Vekâleti kaldırıldı, Diyanet İşleri Başkanlığı kuruldu. Bu karar Türkiye’de ve İslam dünyasında geniş tartışmalara yol açtı.

Tartışmalar ve değerlendirme

Hilafetin kaldırılması, Hindistan Hilafet Hareketi gibi İslam dünyasındaki akımlarda tepkilere yol açtı. Sonraki on yıllarda hilafetin yeniden kurulması fikri farklı çevrelerce dile getirildi; ancak ortak bir uygulama oluşmadı. Tarihçiler, hilafet kurumunu tek tip bir yapı olarak değil, dönemlere göre farklı işlevler yüklenen bir makam olarak ele alır. Konunun dinî, siyasi ve hukuki boyutları hâlâ akademik çalışmaların konusudur. Abbâsî ihtilali ve Bağdat’ın kuruluşu yazıları hilafet tarihinin Abbâsî evresini tamamlar.

Hilafet teorileri

İslam düşüncesinde hilafetin kuruluşu konusunda çeşitli görüşler geliştirildi. Ehl-i Sünnet, hilafetin seçimle veya önceki halifenin tayiniyle belirlendiğini, Kureyş soyundan olma şartını ve adalet vasfını esas aldı. Şîa ise imametin nas ile Hz. Ali soyuna ait olduğunu savundu. Hâricîler, ehil olan her Müslümanın halife olabileceğini söyledi. Mâverdî ve Gazâlî gibi âlimler, fiilî iktidar sahibi olan yöneticinin meşruiyetini kabul eden bir yaklaşım geliştirdi. İbn Haldûn ise hilafeti asabiyet ve devlet kuramı çerçevesinde inceledi.

Sıkça Sorulan Sorular

Hilafet nedir?

Hz. Peygamber’in vefatından sonra Müslüman toplumun dinî ve siyasi önderliğini üstlenen makamdır. Halife, “vekil, halef” anlamına gelir.

Hilafet kaç dönemde incelenir?

Râşid halifeler, Emevîler, Abbâsîler, Kahire’deki gölge hilafet ve Osmanlı dönemi olmak üzere başlıca aşamalarda incelenir.

Hilafet ne zaman kaldırıldı?

3 Mart 1924’te Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin kabul ettiği 431 sayılı kanunla kaldırıldı. Son halife Abdülmecid Efendi’dir.

Osmanlı’nın hilafeti Yavuz Selim’le mi başladı?

Geleneksel anlatıya göre 1517’de Mısır’ın alınmasıyla hilafet Osmanlılara geçti; ancak çağdaş araştırmacılar bu devri tartışmalı bulur ve hilafetin siyasi vurgusunun daha sonra, özellikle 18-19. yüzyılda arttığını belirtir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 26 Haziran 2026 · Kaynaklar: Taberî, Târîhu'r-Rusül ve'l-Mülûk; Mâverdî, el-Ahkâmü's-Sultâniyye; İbn Haldûn, Mukaddime; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Hilâfet" maddesi; Halil İnalcık, Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →