Ridde Savaşları: Hz. Ebû Bekir Döneminde İrtidad Hareketleri

Ridde savaşları, Hz. Peygamber’in vefatından sonra bazı Arap kabilelerinin zekâtı vermeyi reddetmesi, bazılarının İslam’dan dönmesi ve yalancı peygamberlerin ortaya çıkması üzerine Hz. Ebû Bekir döneminde yürütülen seferlerdir.

Hz. Peygamber’in vefatı sonrası durum

Hz. Peygamber’in vefatı Medine’de büyük bir şok yarattı. Arap yarımadasında İslam’a yeni girmiş kabilelerin bir kısmı siyasi bağlılıklarını sorguladı. Kaynaklar farklı grupları ayırır: Zekâtı vermeyi reddedip namaz kılmaya devam edenler, tamamen İslam’dan dönenler ve peygamberlik iddia eden kişilerin peşine takılanlar. Hz. Ebû Bekir halife seçildikten sonra bu karışıklıkla uğraşmak zorunda kaldı. Aynı dönemde Üsâme ordusu da gönderilmeyi bekliyordu. Bu şartlar, ilk halifenin siyasi kararlılığını sınadı.

Zekât meselesi ve Hz. Ömer ile görüş ayrılığı

Gatafan, Esed, Abs ve Zübyân gibi kabilelerin bazıları zekâtı Medine’ye göndermeyi reddetti. Hz. Ömer, “Lâ ilâhe illallah diyenlerle nasıl savaşırsın?” diyerek ihtiyatlı davrandı. Hz. Ebû Bekir ise, “Vallahi namaz ile zekâtı birbirinden ayıranla savaşırım; zekât malın hakkıdır. Resûlullah’a verdikleri bir deve bağını bile vermeyecek olsalar savaşırım” mealinde cevap verdi (Buhârî, Müslim). Hz. Ömer sonradan Hz. Ebû Bekir’in görüşünün isabetli olduğunu söyledi. Bu olay, zekâtın İslam’ın siyasi-hukuki bir yükümlülüğü sayıldığını gösteren erken dönem örneğidir.

Ordunun hazırlanması ve Zü’l-Kassa

Hz. Ebû Bekir, Medine çevresindeki Zü’l-Kassa’da isyancıları karşıladı ve ilk çatışmalarda başarı elde etti. Sonrasında orduyu on bir birliğe ayırdı ve her birine bir komutan tayin etti: Hâlid b. Velîd, İkrime b. Ebî Cehil, Şurahbîl b. Hasene, Amr b. Âs, Hâlid b. Saîd, Alâ b. Hadramî, Süveyd b. Mukarrin ve diğerleri. Komutanlara hedef bölgeler verildi ve isyancılara önce davet yapılması emredildi. Bu organizasyon, Medine’nin sınırlı kaynaklarına rağmen sistemli bir askerî planlama gerçekleştirildiğini gösterir.

Buzâha ve Tuleyha

Esed kabilesinden Tuleyha b. Huveylid peygamberlik iddia etmişti. Hâlid b. Velîd, hicrî 11 yılında Buzâha mevkiinde Tuleyha’nın güçlerini yendi. Tuleyha Şam’a kaçtı, sonra Müslüman oldu ve Kadisiyye gibi savaşlara katıldı. Gatafan ve Esed kabilelerinin çoğu bu zaferin ardından yeniden İslam’a döndü. Buzâha, ridde savaşlarının ilk büyük zaferi olarak kaynaklarda yer alır. Hâlid b. Velîd’in komutanlık yeteneği burada belirginleşti.

Yemâme Savaşı

Yemâme’de Hanîfe oğullarından Müseylime, peygamberlik iddia etmişti. Önce İkrime komutasındaki ordu yenildi, ardından Hâlid b. Velîd komuta etti. Hicrî 12 yılında Akraba mevkiinde şiddetli bir savaş yapıldı; yaklaşık yüzlerce sahabi, aralarında çok sayıda Kur’an hafızı şehit düştü. Müseylime, Vahşî b. Harb ve bir Ensar’ın saldırısıyla öldürüldü. Müseylime’nin yandaşları arasında bir kısım “Bahçe” adlı yere sığındı; burası “ölüm bahçesi” olarak anıldı. Yemâme’nin fethiyle Orta Arabistan’daki isyan sona erdi. Yalancı peygamberler yazısı Müseylime’yi ayrıntılı anlatır.

Bahreyn, Umân, Yemen ve Hadramut

Alâ b. Hadramî Bahreyn’deki isyanı bastırdı, Huzeyfe b. Mihsan Umân’da, Muhâcir b. Ebî Ümeyye Yemen ve Hadramut’ta Kinde kabilesinin direnişini kırdı. Yemen’de Esved el-Ansî Hz. Peygamber’in hayatının sonunda öldürülmüştü. Bu bölgelerdeki harekâtlar hicrî 12 yılının başında büyük ölçüde tamamlandı. Ridde savaşlarının sonunda Arap yarımadası yeniden siyasi birliğe kavuştu. Bu birlik, ardından başlayan Irak ve Şam fetihlerinin zeminini hazırladı.

Mushaf’ın toplanması ve sonuçları

Yemâme’de çok sayıda kurrânın şehit olması, Kur’an’ın kaybolma endişesini doğurdu. Hz. Ömer’in önerisiyle Hz. Ebû Bekir, Zeyd b. Sâbit’e Kur’an’ı toplama görevini verdi (Buhârî, Fezâilü’l-Kur’ân). Böylece Kur’an ayetleri bir araya getirilerek sahifelerde toplandı. Ridde savaşlarının sonuçları arasında devletin merkezî yapısının güçlenmesi, zekât gelirlerinin düzene girmesi ve ordunun teşkilatlanması sayılır. Tarihçiler bu savaşları, hem dinî bağlılık hem siyasi bütünlük mücadelesi olarak değerlendirir. Hilafet kurumunun tarihi yazısı bu dönemi geniş bağlamda anlatır.

Ridde savaşlarının hukuki ve tarihî tartışmaları

Bazı araştırmacılar, zekâtı vermeyenlerin tamamen dinden dönmüş (mürted) mi yoksa yalnızca siyasi bağlılığı reddeden gruplar mı olduğunu tartışır. Fıkıhta bu savaşlar, devlete yönelik isyan (bağy) ve irtidat hükümlerinin dayanaklarından sayılır. Hz. Ebû Bekir’in zekât konusundaki kararlılığı, zekâtın devlet eliyle toplanma ilkesinin tarihî dayanağı olarak da gösterilir. Bunun yanında Tebük’ten geri kalanların hikâyesi, Medine döneminde toplumsal yükümlülüklerin ciddiyetini gösterir. Savaş ahlakı yazısı, İslam’da savaş hukukunun temellerini anlatır. Ridde savaşlarındaki uygulamaların yorumunda tarihî bağlam ve kaynakların farklı anlatımları birlikte göz önünde tutulmalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Ridde savaşları ne zaman yapıldı?

Hz. Peygamber’in vefatından sonra, Hicretin 11-12. yıllarında (632-633) Hz. Ebû Bekir döneminde yapıldı.

Zekâtı vermeyenlerle savaşma kararı nasıl alındı?

Hz. Ömer başlangıçta kelime-i şehadet getirenlerle savaşılmaması görüşündeydi; Hz. Ebû Bekir, namaz ile zekât arasında ayrım yapmayacağını söyleyerek savaş kararında ısrar etti (Buhârî).

Yemâme Savaşı nedir?

Hicrî 12 yılında Hâlid b. Velîd komutasındaki ordunun, Müseylime’nin Benî Hanîfe kabilesiyle yaptığı ağır çarpışmadır. Müseylime öldürüldü; çok sayıda Kur’an hafızı sahabi şehit düştü.

Ridde savaşlarının Mushaf’ın toplanmasıyla ilgisi nedir?

Yemâme’de çok sayıda kurrâ şehit olunca Hz. Ömer’in önerisiyle Hz. Ebû Bekir, Zeyd b. Sâbit’e Kur’an’ın bir araya toplanmasını emretti (Buhârî).

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 26 Haziran 2026 · Kaynaklar: Buhârî, Zekât ve İstitâbetü'l-Mürtedîn; Müslim, Îmân; Taberî, Târîhu'r-Rusül ve'l-Mülûk; Belâzürî, Fütûhu'l-Büldân; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Ridde" maddesi

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →