Hicrî Takvim Ne Zaman ve Kim Tarafından Başlatıldı?

Bu yazıda öğrenecekleriniz

İslam öncesi tarihlendirme
Hz. Peygamber döneminde tarih kullanımı
Hz. Ömer döneminde ihtiyaç

Hicrî takvim, Hz. Peygamber’in Mekke’den Medine’ye hicretini başlangıç alan ve ay yılına dayanan İslam takvimidir. Rivayetlere göre Hz. Ömer döneminde sahabenin istişaresiyle belirlenmiştir ve yılbaşı Muharrem ayıdır.

İslam öncesi tarihlendirme

Cahiliye Arapları, olayları belirli bir takvim yılıyla değil, önemli olaylarla tarihlendirirdi: Fil Olayı yılı, Ficâr savaşı gibi. Mekke’de Fil Yılı (Hz. Peygamber’in doğum yılı) önemli bir başlangıç noktası olarak kullanıldı. Araplar ayların adlarını biliyordu ve bunların on iki ay olduğunu, haram aylarda savaşın yasak olduğunu kabul ediyordu. Ay yılına dayanan düzen, Kur’an’da da onaylanmıştır: Tevbe Suresi’nin 36. ayeti ayların sayısının Allah katında on iki olduğunu bildirir. Nesî uygulaması ise ayların kaydırılmasını doğurmuştu ve Kur’an bu uygulamayı kaldırdı (Tevbe 9/37).

Hz. Peygamber döneminde tarih kullanımı

Hz. Peygamber döneminde Medine’de belirli bir yıl sayımı kullanılmadı; olaylar yıllara özel adlar verilerek anılırdı. Örneğin Hicret’in ikinci yılı “İzin yılı”, sonraki yıllar “Emir yılı” gibi adlar aldı. Bu tür adlandırmalar, yıl sayımına dair resmî bir sistemin henüz gelişmediğini gösterir. Sahabe bu isimlendirme sistemini zamanla gereksiz görmeye başladı. Fetihlerle birlikte idari yazışmalarda tarih ihtiyacı ortaya çıktı.

Hz. Ömer döneminde ihtiyaç

Hz. Ömer’in hilafeti sırasında fethedilen bölgelerin çoğalması, resmî yazışmalar ve maaş kayıtlarının tutulması tarih ihtiyacını artırdı. Rivayete göre Ebû Mûsâ el-Eş’arî, Hz. Ömer’e yazdığı bir mektupta halifeden gelen yazılarda tarih bulunmadığını, bu nedenle hangi tarihte yazıldığının anlaşılamadığını belirtti. Başka bir rivayete göre bir borç senedinde Şaban ayı yazılıydı ve hangi Şaban olduğu belli değildi. Bu tür sorunlar Hz. Ömer’i bir takvim sistemi kurmaya yönlendirdi. Rivayetlerin ayrıntıları kaynaklara göre değişir.

İstişare ve başlangıç kararı

Hz. Ömer, sahabe ile bu konuyu müzakere etti. Bazıları Hz. Peygamber’in doğum yılının, bazıları peygamber olarak görevlendirildiği yılın, bazıları vefat yılının, bazıları ise hicretin başlangıç alınmasını önerdi. Hz. Ali’nin ve diğer sahabelerin görüşüyle hicret başlangıç olarak seçildi. Çünkü hicret, hak ile batılın ayrıldığı, İslam’ın güç kazandığı dönüm noktası olarak görüldü. Ayrıca doğum ve vefat gibi olaylar bazı çevrelerce farklı anlamlarda yorumlanabileceğinden, hicret daha ortak bir ölçüt sayıldı. Karar, hicrî 16 veya 17 yılında verildi; tarih konusunda kaynaklar farklılık gösterir.

Muharrem’in yılbaşı olması

Hz. Peygamber’in Mekke’den ayrılışı Safer ayının sonunda, Medine’ye varışı Rebîülevvel ayında gerçekleşti. Ancak takvimin başlangıcı olarak Muharrem ayı seçildi. Bunun sebebi, Muharrem’in haram aylardan biri olması, hac mevsimi bitip insanların yurtlarına döndüğü dönemde başlaması ve hicret fikrinin Zilhicce’deki Akabe Biatı’ndan sonra Muharrem’de kesinleştiği şeklinde açıklanır. Bu rivayetler ayrıntı açısından tartışmalıdır. Hz. Ömer’in kararına göre Muharrem’in birinci günü yılın ilk günüdür. Böylece hicrî yıl, hicretin gerçekleştiği yılın Muharrem ayından itibaren hesaplandı.

Ay yılı ve miladi karşılığı

Hicrî takvim, ayın evrelerine dayanan kameri takvimdir. Bir ay 29 veya 30 gün olup yıl yaklaşık 354 gündür. Bu nedenle hicrî yıl, miladi güneş yılından yaklaşık on bir gün kısadır ve ayların mevsimlere göre yeri her yıl kayar. Hicrî birinci yılın birinci günü, miladi 16 Temmuz 622’ye denk gelir. Bu karşılık, Julian takvimi üzerinden hesaplanır; bazı hesaplarda 15 Temmuz kullanılabilir. Ramazan, bayramlar ve hac gibi ibadetler ay yılına göre belirlendiği için hicrî takvim günlük dinî hayatta hâlâ önemli bir yere sahiptir.

Kullanımı ve günümüz

Hicrî takvim, İslam devletlerinde resmî takvim olarak kullanıldı; Osmanlı’da mali yıl için güneş esaslı “Rumî” takvim de uygulandı. Günümüzde Suudi Arabistan’da resmî takvim olarak kullanılmakta, diğer ülkelerde dinî amaçlarla kullanılmaktadır. Türkiye’de Diyanet İşleri Başkanlığı, hicrî takvimi dinî günler için hazırlar. Bu takvimin tarihlerle uyumu için Sâmânîler ve Gazneliler gibi devirlerin tarihleri okunurken hicrî-miladi dönüşümüne dikkat edilmelidir. Ayrıca Karahanlılar yazısı hicrî tarihlerle verilmiş olayları içerir.

Hicrî ve miladi takvimler arasında dönüşüm için yaklaşık formül kullanılır: Miladi yıl ≈ hicrî yıl × 0,97 + 622. Bu hesap yaklaşık sonuç verir; kesin tarihler için astronomik hesaplar gerekir. Ayrıca Muâviye dönemi ve Yezîd dönemi yazılarındaki tarihler hicrî olarak verilmiştir. Abdülmelik dönemi de aynı sistemle takip edilir.

Hicrî takvim, Müslümanlar için ortak bir zaman bilinci sağlayarak tarih yazımının da temelini oluşturmuştur.

Sıkça Sorulan Sorular

Hicrî takvimi kim başlattı?

Rivayetlere göre Hz. Ömer, hilafetinin ilk yıllarında (hicrî 16 veya 17) sahabenin görüşüyle hicreti başlangıç kabul eden tarih sistemini başlattı.

Neden hicret başlangıç alındı?

Hicret, İslam toplumunun siyasi olarak teşekkül ettiği ve Müslümanların güçlendiği dönüm noktası olduğu için başlangıç olarak seçildi.

Yıl neden Muharrem ile başlıyor?

Hicret Rebîülevvel ayında gerçekleşse de, haram aylardan biri olan ve hac mevsiminden sonra gelen Muharrem, yılın ilk ayı olarak kabul edildi.

Hicrî takvim kaç gündür?

Ay yılına dayanır ve yaklaşık 354 gündür. Bu nedenle miladi takvimden yılda yaklaşık on bir gün geridir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 27 Nisan 2026 · Kaynaklar: Taberî, Târîhu'r-Rusül ve'l-Mülûk; Belâzürî, Ensâbü'l-Eşrâf; Süyûtî, Târîhu'l-Hulefâ; İbn Hacer, Fethu'l-Bârî; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Takvim" maddesi

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →