Abbâsî Halifesi Ebü’l-Abbâs es-Seffâh: Dönemi ve İcraatları

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Doğumu ve ailesi
Abbâsî daveti ve ihtilal
Kûfe'de biat

Ebü’l-Abbâs es-Seffâh (132-136/749-754), Abbâsî Devleti’nin ilk halifesidir. Emevîlere karşı yürütülen mücadelenin sonunda iktidara gelmiş, kısa süren iktidarında yeni devletin temellerini atmıştır.

Doğumu ve ailesi

Abdullah b. Muhammed b. Ali b. Abdullah b. Abbâs, hicrî 104 yılı civarında (Miladî 722) Şam’ın güneyindeki Humeyme köyünde doğdu. Dedesi Ali b. Abdullah ve babası Muhammed, Abbâsî davetinin ilk organizatörleriydi. Hz. Peygamber’in amcası Abbâs b. Abdülmuttalib’in soyundan gelmesi, ona Peygamber ailesine mensubiyet iddiasında bulunma imkânı verdi. Annesi Reyta bint Ubeydullah el-Hâris’in kızıydı. Kardeşi Ebû Ca’fer, daha sonra Mansûr adıyla halife oldu. Ailesi, Emevîler döneminde Şam’da gözetim altında yaşadı.

Abbâsî daveti ve ihtilal

Abbâsî daveti, Emevîlerin zulmüne ve eşitsizliğine karşı “Ehl-i Beyt’ten razı olunan bir kişi” adına örgütlendi. Muhammed b. Ali’nin ölümünden sonra davetin başına oğlu İbrâhim geçti. Horasan’da Ebû Müslim el-Horasânî öncülüğünde hicrî 129’da isyan başladı. Merv’den başlayan Abbâsî orduları, Kahtaba b. Şebîb ve oğlu Hasan komutasında Irak’a ilerledi. İbrâhim’in Mervân tarafından yakalanıp öldürülmesinin ardından, kardeşi Ebü’l-Abbâs ve ailesi Kûfe’ye sığındı. Davetin organizasyonu hakkında Abbâsî ihtilali yazısında ayrıntı bulunur.

Kûfe’de biat

Hicrî 132 yılının Rebîülevvel ayında (Kasım 749) Kûfe’deki Abbâsî ve Horasanlı komutanlar Ebü’l-Abbâs’a biat etti. İlk hutbesinde Abbâs ailesinin Hz. Peygamber’e yakınlığını vurguladı, adalet ve ihsan vaat etti. Bu hutbe, Taberî’de nakledilir ve yeni dönemin siyasi söylemini yansıtır. Ebü’l-Abbâs, Kûfe’de hastalanarak bir süre rahatsızlık yaşadı. Daha sonra Abbâsîlerin kontrolü Irak’ın tamamına ve Şam’a yayıldı. Bu süreçte Zâb Savaşı’nda II. Mervân yenilerek ölmüştü. II. Mervân yazısında bu olay anlatılır.

Emevîlerle mücadele ve Ebû Seleme olayı

İktidar başlangıcında Emevî hanedanı mensupları takip edildi. Abdullah b. Ali komutasındaki Abbâsî ordusu, Şam’ı aldı ve birçok Emevî mensubu öldürüldü; bu uygulamanın sertliği ve boyutu konusunda kaynaklar abartılı rivayetler içerir. Davetin Kûfe’deki başı Ebû Seleme el-Hallâl, bazı kaynaklara göre Alevîlerden birini halife yapmayı düşündüğü şüphesiyle öldürüldü. Bu olay, yeni halifenin iktidarını koruma politikasının bir örneği olarak yorumlanır. Seffâh’ın Ebû Müslim’e verdiği yetki ve güven, Horasan’ın yönetimini sağlamlaştırdı. Mansûr ise bu dönemde Cezîre ve Ermenistan valiliğinde görev aldı.

Talas Savaşı

Hicrî 133 yılında Mâverâünnehir’de Abbâsî valisi Ziyâd b. Sâlih ile Çin ordusu arasında Talas Savaşı gerçekleşti. Karluk Türklerinin Müslümanlar safına geçmesiyle Çin ordusu yenildi. Bu olay, Orta Asya’daki Çin nüfuzunun gerilemesi ve İslam’ın bölgede yayılması açısından önemli kabul edilir. Savaşta ele geçirilen Çinli esirler arasında kâğıt yapımı bilenlerin bulunduğu ve bu bilginin Semerkant’ta yayıldığı rivayet edilir. Bu rivayet kâğıt yapımının İslam dünyasına girişi konusunda sıkça aktarılır; ancak tarihî detaylar araştırmacılar arasında tartışmalıdır. Ayrıntı için Talas Savaşı yazısına bakılabilir.

İdari düzen ve başkent

Seffâh, başkent olarak önce Kûfe’yi, sonra Hîre yakınlarındaki Haşimiyye şehrini, daha sonra Enbâr’ı seçti. Yönetimde vezirlik makamı oluşturuldu; ilk vezir Ebû Seleme idi. Valiler ve komutanlar çoğunlukla Abbâsî ailesi ve Horasanlı komutanlardan seçildi. Yönetimin ilk yıllarında Emevî dönemindeki dîvân ve idarî yapı büyük ölçüde korundu. Bu devamlılık, yeni devletin kısa sürede kurumsallaşmasına imkân verdi. Abbâsî Devleti’nin Arap olmayan Müslümanlara (Mevâlî) daha açık bir politika izlediği de belirtilir.

Vefatı ve mirası

Seffâh, hicrî 136 yılında Enbâr’da çiçek hastalığından vefat etti. Yerine kardeşi Ebû Ca’fer el-Mansûr geçti; Seffâh’ın veliahtlığı için kardeşi Mansûr ve ardından yeğeni İsâ b. Mûsâ belirlenmişti. Kısa iktidarına rağmen Abbâsî Devleti’nin temelini attı ve Emevî sonrası dönemi başlattı. Kaynaklar, onun cömert, cesur ve kararlı biri olduğunu, aynı zamanda sert uygulamalarıyla da tanındığını belirtir. Abbâsîler devleti tarihi yazısı bu hanedanın ilerleyen dönemini anlatır. Hârûnürreşîd ve Me’mûn gibi halifeler ise Abbâsî altın çağını temsil eder.

Şahsiyeti ve değerlendirme

Kaynaklar Seffâh’ı cömert, kararlı ve kendi ailesine bağlı bir hükümdar olarak tarif eder. İktidarı yalnızca dört yıl sürdüğü için kurumsal icraatı sınırlı kalmış, asıl iş Mansûr döneminde tamamlanmıştır. “Seffâh” lakabının hem cömertliği hem de dökülen kanı çağrıştırdığı yorumları, onun hakkındaki değerlendirmelerin ne kadar çeşitli olduğunu gösterir. Emevî ailesine yönelik sert uygulamaları nedeniyle eleştirilirken, Abbâsî devletinin kuruluşunu sağlamlaştıran lider olarak da anılır. Tarihçiler, bu dönemi değerlendirirken yeni bir iktidarın kendini koruma refleksini ve kaynakların Abbâsî çevrelerinde yazılmış olmasını göz önünde bulundurur.

Kısa iktidarı boyunca ayrıca ilim adamlarına saygı gösterdiği, hac organizasyonlarına önem verdiği ve vilayetlere akraba valiler atadığı aktarılır. Bu atamalar, ailenin iktidar üzerindeki hâkimiyetini pekiştirdi.

Sıkça Sorulan Sorular

Seffâh kimdir?

Ebü’l-Abbâs Abdullah b. Muhammed, Hz. Peygamber’in amcası Abbâs’ın soyundan gelir. Abbâsî Devleti’nin ilk halifesidir; hicrî 132’de Kûfe’de halife ilan edildi.

“Seffâh” lakabı ne anlama gelir?

“Seffâh” cömert veya kan döken anlamına gelir. Bu lakabın hangi anlamda verildiği konusunda kaynaklar farklı görüşler bildirir.

Seffâh nerede vefat etti?

Hicrî 136 yılının Zilhicce ayında (Haziran 754) Enbâr’da çiçek hastalığından vefat etti. Yaklaşık otuz yaşlarında olduğu belirtilir.

Talas Savaşı hangi dönemde yapıldı?

Hicrî 133 (Miladî 751) yılında Seffâh döneminde yapıldı. Abbâsî ordusu Ziyâd b. Sâlih komutasında Çin ordusuyla karşılaştı.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 22 Haziran 2026 · Kaynaklar: Taberî, Târîhu'r-Rusül ve'l-Mülûk; Ya'kûbî, Târîh; İbnü'l-Esîr, el-Kâmil fi't-Târîh; Mes'ûdî, Mürûcü'z-Zeheb; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Ebü'l-Abbâs es-Seffâh" maddesi

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →