Emevî Halifesi II. Mervân: Dönemi ve Önemli Olaylar

II. Mervân (127-132/744-750), Emevî hanedanının son halifesidir. Çok sayıda iç isyanla uğraştı; Abbâsî ihtilaliyle karşılaştığında Zâb Nehri kıyısında yenilerek Mısır’a kaçtı ve orada öldürüldü.

Doğumu ve yetişmesi

Mervân b. Muhammed b. Mervân, hicrî 72 yılı civarında (Miladî 691) doğdu. Babası Muhammed, Abdülmelik’in kardeşi ve Cezîre (Yukarı Mezopotamya) valisiydi. Mervân da bu bölgede Cezîre, Azerbaycan ve Ermenistan valiliklerinde bulundu. Kafkasya’da Hazar ve Bizans’a karşı yapılan savaşlarda komutan olarak tecrübe kazandı. Hocası Ca’d b. Dirhem’e nispetle “el-Ca’dî” lakabıyla anılması, Ca’d’ın kader ve sıfatlar konusundaki görüşlerinin Emevî çevresinde etkili olduğunu gösterir; bu konu kaynaklarda iddia olarak yer alır. Askerî yönüyle tanınan bir yöneticiydi.

Halifeliğe geliş

Hişâm’ın vefatından sonra II. Velîd (125-126), III. Yezîd (126) ve İbrâhim (126-127) kısa süre iktidarda kaldı ve hanedan içinde karışıklık çıktı. II. Velîd’in öldürülmesi, kabileler arası rekabeti ve hanedan içi muhalefeti artırdı. Hicrî 127 yılında Mervân, Ermenistan’daki ordusuyla Şam’a yürüdü, İbrâhim’i bertaraf etti ve halife olarak biat aldı. Merkezi Şam’dan Cezîre bölgesindeki Harran’a taşıdı. Bu karar, Suriye’deki Yemenî-Kaysî rekabetinden uzaklaşmak ve Kafkasya cephesine yakın olmak amacıyla yorumlanır.

İç isyanlar

Mervân’ın halifeliği boyunca devlet çok sayıda isyanla uğraştı. Şam, Humus ve Filistin’de yerel direnişler, Irak’ta Hâricî Dahhâk b. Kays eş-Şeybânî’nin hareketi, Süleyman b. Hişâm’ın ayaklanması ve Horasan’daki karışıklıklar ordusunu sürekli meşgul etti. Hâricî Dahhâk’ın Kûfe’yi alıp Mervân’a karşı sefer düzenlemesi bu dönemin önemli olaylarındandır. Mervân bu isyanları bastırdı; ancak her biri devletin kaynaklarını tüketti ve Doğu’da gelişen Abbâsî hareketine karşı güçlü bir cephe kurmasını zorlaştırdı. Hişâm b. Abdülmelik yazısı, bu isyanların başlangıç zeminini anlatır.

Abbâsî davetinin yükselişi

Bu dönemde Horasan’da Ebû Müslim el-Horasânî önderliğinde Abbâsî daveti açıkça ayaklanmaya dönüştü. Hicrî 129 (Miladî 747) yılında Merv yakınlarında siyah bayrak açıldı. Kahtaba b. Şebîb komutasındaki Horasan orduları, Emevî valilerini bir bir yendi. Mervân, bu hareketi önceleri küçümsemiş, sonra ciddi bir tehdit olarak görmüştür. Abbâsî hareketi, Emevî yönetiminden memnun olmayan Arap olmayan Müslümanları, Şiî ve Alevî taraftarları ve Horasan halkını bir araya getirmişti. Abbâsî ihtilali yazısında bu süreç ayrıntılı anlatılır.

Zâb Savaşı

Abbâsî orduları Irak’a girerek Kûfe’yi aldı ve hicrî 132 yılının Rebîülâhir ayında Ebü’l-Abbâs es-Seffâh halife ilan edildi. Mervân, büyük bir ordu topladı ve Irak’a yöneldi. Büyük Zâb Nehri kıyısında, Cemâziyelâhir 132 (Ocak 750) tarihinde Abdullah b. Ali komutasındaki Abbâsî ordusuyla karşılaştı. Kaynaklara göre Mervân’ın ordusu sayıca üstündü; ancak sıkı bir saldırı karşısında bozguna uğradı. Bu yenilgi, Emevî Devleti’nin sonunu belirledi. Savaşın detayları ve ordu sayısı konusunda rivayetler farklıdır. Zâb’ın ardından Şam kuşatıldı ve alındı.

Kaçış ve ölüm

Mervân savaştan sonra Harran’a, Şam’a ve oradan Mısır’a kaçtı. Abdullah b. Ali ve Salih b. Ali komutasındaki Abbâsî birlikleri, onu takip etti. Mısır’da Büsîr denilen bir köyde, hicrî 132 yılının Zilhicce ayında (Ağustos 750) kilisede saklandığı yerde yakalandı ve öldürüldü. Başı Kûfe’ye gönderildi. Onunla birlikte Emevî hanedanı Doğu’daki egemenliğini kaybetti. Emevî ailesinin birçok üyesi Abbâsîler tarafından takip edilerek öldürüldü; bu olaylar kaynaklarda farklı abartı dereceleriyle aktarılır. Hayatta kalan Abdurrahman ed-Dâhil, Endülüs’e kaçarak orada Emevî Devleti’ni kurdu.

Askerî ve idari özellikleri

II. Mervân, devrin en iyi komutanlarından biri olarak anılır. Kafkasya’da uzun yıllar savaşması, ordusunu disiplinli bir yapıya kavuşturmasını sağladı. Ancak Şam’daki geleneksel Emevî desteğinden ve Yemenî kabilelerin güveninden yoksundu. Merkeze Harran’ı seçmesi, Suriye halkında hoşnutsuzluk doğurdu. İdarî alanda da bu kadar kısa sürede reform yapma imkânı bulamadı. Kaynaklar, onun cesaretini, sabrını ve savaş yeteneğini över; buna karşılık karar verme anlarında yeterince hızlı davranmadığını da not eder.

Emevî devletinin çöküş sebepleri

Emevî devletinin yıkılışı tek bir sebebe bağlanamaz. Kabileler arası Kays-Yemen rekabeti, Mevâlî’nin (Arap olmayan Müslümanların) eşit haklar talebi, Hâricî ve Şiî muhalefet, siyasi sülale içi çekişmeler, vergi sistemindeki adaletsizlik ve geniş coğrafyayı yönetme zorluğu birlikte rol oynadı. Abbâsî ihtilali, bu hoşnutsuzlukların örgütlü bir harekete dönüşmüş hâlidir. Bu konuda Emevîler devleti tarihi yazısı daha geniş bir çerçeve sunar. Ayrıca Ebü’l-Abbâs es-Seffâh yazısı, yeni dönemin başlangıcını anlatır.

Sıkça Sorulan Sorular

II. Mervân kimdir?

Mervân b. Muhammed b. Mervân, Emevî hanedanının on dördüncü ve son halifesidir. Hicrî 127’de halife oldu, 132’de Abbâsîler tarafından yenilerek öldürüldü.

Neden “el-Himâr” lakabı verilmiştir?

Savaşlarda sabır ve dayanıklılığı sebebiyle “el-Himâr” (eşek), hocası Ca’d b. Dirhem’e nispetle “el-Ca’dî” lakaplarıyla anılmıştır. Lakapların kaynağı rivayetlere göre değişir.

Zâb Savaşı ne zaman oldu?

Hicrî 132 yılının Cemâziyelâhir ayında (Ocak 750), Irak’ta Büyük Zâb Nehri kıyısında yapıldı. Abbâsî ordusu Abdullah b. Ali komutasındaydı.

II. Mervân nasıl öldü?

Mısır’a kaçtıktan sonra Büsîr kasabasında, Abbâsî kuvvetlerince hicrî 132 yılında öldürüldü. Bununla Emevî Devleti sona erdi.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 28 Mayıs 2026 · Kaynaklar: Taberî, Târîhu'r-Rusül ve'l-Mülûk; Belâzürî, Ensâbü'l-Eşrâf; İbnü'l-Esîr, el-Kâmil fi't-Târîh; Mes'ûdî, Mürûcü'z-Zeheb; TDV İslâm Ansiklopedisi, "II. Mervân" maddesi

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →