Emevî Halifesi Hişâm b. Abdülmelik: Dönemi ve Önemli Olaylar

Hişâm b. Abdülmelik (105-125/724-743), Emevî Devleti’nin onuncu halifesidir. Uzun ve istikrarlı iktidarı boyunca idari düzene önem verdi; fakat artan iç muhalefet ve cephelerdeki zorluklar devletin gerilemesinin işaretlerini gösterdi.

Doğumu ve halifeliğe gelişi

Hişâm, hicrî 71 yılında (Miladî 691) doğdu. Annesi Âişe bint Hişâm b. İsmâil el-Mahzûmî idi. Abdülmelik’in oğlu olan Hişâm, kardeşleri Velîd ve Süleyman’ın ardından halifeliğe sıranın gelmediği bir dönemde yaşadı; ancak II. Yezîd’in vefatı üzerine hicrî 105’te halife oldu. İktidara geldiğinde devletin yapısı genişlemiş, ancak iç sorunlar artmıştı. Yaklaşık yirmi yıllık iktidarı boyunca dikkatli ve tutumlu bir yönetici olarak tanındı. Kaynaklar onun cimriliğinden ve idarî disiplininden söz eder.

Mali ve idari düzen

Hişâm’ın en önemli icraatı, devlet maliyesini düzene sokmasıdır. Vergi toplama sistemini yeniden düzenledi, arazi sayımları yaptırdı ve hazineyi güçlendirdi. Mısır, Irak ve Horasan gibi bölgelerde vergi ve harâc tahsilatında yeni usuller uyguladı. Arap olmayan Müslümanların (mevâlî) vergi yükü konusundaki tartışmalar bu dönemde sürdü. Hişâm, katip ve sekreterlerden Abdülhamîd el-Kâtib gibi isimlerin Arapça yazışma geleneğini geliştirmesini sağladı. Rusâfe, Hişâm’ın Suriye çölünde yaptırdığı sarayların ve yerleşimlerin başında gelir.

Avrupa’ya yönelik seferler: Poitiers

Endülüs valisi Abdurrahman el-Gâfikī, hicrî 114 yılında (Miladî 732) Pirene Dağları’nı aşarak Fransa’ya ilerledi. Tours ve Poitiers arasında Frank komutan Charles Martel ile karşılaştı. Müslüman ordu yenildi; Abdurrahman el-Gâfikī şehit düştü. Arap kaynakları bu savaşa “Belâtü’ş-Şüheda” (Şehitler Yolu) adını verir. Savaşın tarihî önemi konusunda modern araştırmacılar farklı görüşlere sahiptir; bazıları bunu Avrupa’nın kaderini belirleyen bir olay olarak, bazıları ise sınırlı bir baskın olarak değerlendirir. Bu olay, Emevîler döneminde fetihler içinde ayrıca ele alınmaktadır.

Hazar ve Bizans cepheleri

Hişâm döneminde Kafkasya’da Hazarlarla uzun süreli savaşlar yaşandı. Mesleme b. Abdülmelik ve Mervân b. Muhammed (sonradan II. Mervân) bu savaşlara komuta etti. Hicrî 112-113 yıllarında Müslüman orduları Hazar topraklarına derinlemesine girdi, ancak sonuç kesin olmadı. Bizans cephesinde de yıllık seferler (sâife ve şâtiye) devam etti. Anadolu’da Akroinon (Afyon) Savaşı (hicrî 121) bu dönemde Bizans İmparatoru III. Leon’un zaferi olarak anılır. Bu savaşlar, Emevî’lerin Anadolu ve Kafkasya’da ilerleyişinin sınırlandığını gösterir.

İç muhalefet ve isyanlar

Hişâm döneminde iç isyanlar arttı. Hicrî 122 yılında Hz. Hüseyin’in torunu Zeyd b. Ali, Kûfe’de Emevî yönetimine karşı ayaklandı; isyan bastırıldı ve Zeyd şehit edildi. Zeydiyye mezhebi onun adına nispet edilir. Aynı yıllarda Kuzey Afrika’da Berberiler, valilerin vergi ve baskı politikalarına tepki göstererek Hâricî akımların da etkisiyle isyan etti. Horasan’da ise Abbâsî davetinin gizli faaliyetleri yayılıyordu. Mervân b. Hakem kolundan gelen hanedan, bu iç gerilimlerle uğraştı. Bu isyanların hepsi, Emevî’lerin iç dengesini sarsan unsurlar olarak değerlendirilir.

İlim ve kültür hayatı

Hişâm döneminde ilim hayatı, Medine, Kûfe, Basra ve Şam gibi merkezlerde canlı bir şekilde devam etti. İbn Şihâb ez-Zührî, Hişâm’ın çevresinde bulunan ve onun çocuklarına ders veren önemli bir âlimdir. Hasan-ı Basrî ve Evzâî gibi âlimler bu dönemde yaşadı. Arapça nesir ve şiir gelişti; Abdülhamîd el-Kâtib’in ressâil geleneği bu devre aittir. Ayrıca Yunanca ve Farsça eserlerin Arapçaya çevrilmesi ilk adımlarını attı. Hişâm dönemi ilim ve kültür yazısında bu konular genişçe anlatılır.

Vefatı ve değerlendirme

Hişâm, hicrî 125 yılının Rebîülâhir ayında (Şubat 743) Rusâfe’de vefat etti. Yerine yeğeni II. Velîd geçti; ancak onun iktidarı kısa sürdü ve hanedan içi çatışmalar baş gösterdi. Tarihçiler, Hişâm’ı Emevî Devleti’nin son güçlü halifesi olarak kabul eder. Ölümünden sonra yaşanan hızlı çöküş, onun yönetiminin dengeleyici etkisini gösterir. Bununla birlikte uzun iktidarında biriken gerilimlerin patlaması da bu dönemin mirasıdır. Hişâm’ın şahsiyeti konusunda kaynaklar, hem ölçülü ve tedbirli yönetici yönünü hem de cimrilik ve sertlik iddialarını birlikte aktarır. II. Mervân yazısı hanedanın son dönemini anlatır.

Hişâm döneminin diğer bir özelliği, vali atamalarında kabile dengesine dikkat edilmesidir. Irak’ta Hâlid b. Abdullah el-Kasrî ve Yûsuf b. Ömer gibi valiler, vergi ve asayiş meselelerinde sert davrandıkları için eleştirildi; Hişâm bazı valileri görevden alıp yenilerini atadı. Bu uygulamalar, merkezin eyaletler üzerindeki kontrolünü sürdürmesine yardımcı oldu, fakat halk arasında memnuniyetsizliği tamamen gideremedi.

Sıkça Sorulan Sorular

Hişâm ne zaman halife oldu?

Kardeşi II. Yezîd’in vefatı üzerine hicrî 105 yılının Şaban ayında (Ocak 724) halife oldu ve yaklaşık yirmi yıl iktidarda kaldı.

Hişâm döneminde Müslüman ordular Avrupa’da ilerledi mi?

Evet. Abdurrahman el-Gâfikī, Fransa’da ilerlerken hicrî 114 yılında Tours-Poitiers çevresinde yenildi ve şehit düştü. Bu karşılaşma Avrupa tarihinde önemli sayılır.

Hişâm döneminde hangi isyanlar yaşandı?

Zeyd b. Ali’nin Kûfe isyanı (122/740), Kuzey Afrika’da Berberi isyanları ve Abbâsî davetinin yayılması bu dönemde yaşandı.

Hişâm’ın idari katkısı nedir?

Maliyeyi düzene soktu, vergi sistemini yeniden düzenledi, Rusâfe gibi saraylar ve yapılar yaptırdı. Yönetimi disiplinli ve idarî başarılı kabul edilir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 8 Haziran 2026 · Kaynaklar: Taberî, Târîhu'r-Rusül ve'l-Mülûk; Belâzürî, Ensâbü'l-Eşrâf; İbnü'l-Esîr, el-Kâmil fi't-Târîh; Mes'ûdî, Mürûcü'z-Zeheb; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Hişâm b. Abdülmelik" maddesi

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →