Emevî Halifesi Velîd b. Abdülmelik: Dönemi ve Önemli Olaylar

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Doğumu ve halifeliğe gelişi
Valiler ve yönetim
Mâverâünnehir fetihleri

Velîd b. Abdülmelik (86-96/705-715), Emevî Devleti’nin altıncı halifesidir. Döneminde Mâverâünnehir, Sind ve Endülüs fetihleri gerçekleşmiş, Şam Emevî Camii ve Mescid-i Nebevî genişletmesi gibi imar çalışmaları yapılmıştır.

Doğumu ve halifeliğe gelişi

Velîd, hicrî 48 yılı civarında (Miladî 668) Medine’de doğdu. Babası Abdülmelik, ona küçük yaşta tahsil imkânları sağladı; ancak Velîd’in yeterli eğitim almadığı, Arapça konuşmada hata yaptığı rivayet edilir. Bu rivayet kaynaklarda aktarılsa da dönemin siyasi rekabeti içinde abartılmış olabilir. Velîd, babasının vefatından sonra hicrî 86 yılında halife oldu ve kardeşi Süleyman’ı veliaht tayin etti. İktidarının başlangıcında devlet, ikinci fitne sonrası toparlanmış ve Haccâc gibi güçlü valilerle birlikte merkezî bir yönetime kavuşmuştu.

Valiler ve yönetim

Velîd döneminde Haccâc b. Yûsuf Irak ve Doğu valisi olarak görevini sürdürdü; Hicaz’da Hişâm b. İsmâil, daha sonra Ömer b. Abdülazîz vali tayin edildi. Ömer b. Abdülazîz’in Medine valiliği sırasında halka adil davrandığı ve ilim ehliyle istişare ettiği aktarılır. Mısır’da Kurre b. Şerîk, Afrika’da Mûsâ b. Nusayr görev yaptı. Bu valiler, fetih hareketlerinin komutanlığını da üstlendi. Velîd’in yönetimi, valilere geniş yetki tanıyan ve fetihleri destekleyen bir çizgi izledi.

Mâverâünnehir fetihleri

Haccâc’ın emriyle Horasan valisi Kuteybe b. Müslim el-Bâhilî, Mâverâünnehir’de fetihler yaptı. Hicrî 87-96 yılları arasında Belh, Buhara (yaklaşık 90-91), Semerkant (yaklaşık 93), Harezm ve Fergana gibi bölgeler alındı. Kuteybe, Türk hâkanlıkları ve yerel hükümdarlarla mücadele etti. Bu fetihler, daha sonra Orta Asya’nın İslamlaşmasında önemli rol oynadı. Kuteybe’nin Kaşgar’a kadar ilerlediğine dair rivayetler de vardır, ancak bunlar tartışmalıdır. Talas Savaşı ve Türklerin Müslüman oluşu yazıları bu sürecin devamını anlatır.

Sind’in fethi

Haccâc’ın damadı ve yeğeni Muhammed b. Kāsım es-Sakafî, hicrî 92-95 yıllarında Sind bölgesine sefer düzenledi. Sefer, Hint denizinde Müslüman gemilerinin saldırıya uğraması ve esirlerin kurtarılması gerekçesiyle başlatıldı. Debil, Nîrûn, Sehvân ve Multan gibi şehirler alındı; Sind’de yerel halka dinî özgürlük tanıyan bir idare kuruldu. Bu fetih, İslam’ın Hint alt kıtasındaki ilk kalıcı varlığını oluşturdu. Muhammed b. Kāsım, Velîd’in vefatından sonra Süleyman döneminde görevden alındı ve hapiste öldü. Bu olayın ayrıntıları kaynaklarda farklılık gösterir.

Endülüs’ün fethi

Kuzey Afrika valisi Mûsâ b. Nusayr, Berberileri bölgeye yerleştirdi ve Endülüs’e sefer hazırlığı yaptı. Hicrî 92 yılının Receb ayında (Nisan 711) komutanı Târık b. Ziyâd, yaklaşık yedi bin kişilik bir ordu ile Cebelitarık Boğazı’nı geçti. Vâdilekke (Guadalete) Savaşı’nda Vizigot kralı Rodrigo yenildi. Târık, Tuleytula (Toledo) ve Kurtuba (Kordoba) gibi şehirleri aldı. Mûsâ b. Nusayr da hicrî 93’te Endülüs’e geçti ve fetihleri genişletti. Bu fetihler sonucunda Endülüs, İslam topraklarına katıldı; Müslüman İspanya sekiz yüzyıl boyunca varlığını sürdürdü. Fetihten sonra Mûsâ ve Târık, Velîd tarafından Şam’a çağrıldı; bu olayın nedeni kaynaklarda farklı anlatılır.

İmar ve mimari faaliyetler

Velîd’in en kalıcı eserlerinden biri Şam’daki Emevî Camii’dir. Daha önce Hristiyanlarla ortak kullanılan Aziz Yahya (Yuhanna) Kilisesi’nin bulunduğu alana yapılan cami, kubbeleri, mozaikleri ve geniş avlusuyla İslam mimarisinin başyapıtlarındandır. Velîd, Medine’de Mescid-i Nebevî’yi genişletti ve ona minareler ekletti; Hz. Peygamber’in hanımlarının odalarının yıkılması bu genişletme sırasında olmuştur. Kudüs’te Mescid-i Aksâ’nın imarı da bu dönemde sürdürüldü. Ayrıca Kâbe çevresinde ve Hicaz yollarında çeşitli çalışmalar yapıldı. Bu eserler, Emevî mimari üslubunun gelişimini gösterir.

Sosyal hizmetler ve ilim hayatı

Velîd’in yönetiminde hastalar, körler, cüzzamlılar ve yoksullar için bakım merkezleri kuruldu; bunlar İslam tarihinde ilk hastane niteliğindeki kurumlardan sayılır. Yoldaşlarına maaş bağlandı, kör ve engelli kişilere rehber tayin edildi. Kuran hafızlarına ve âlimlere maaş verildiği de rivayet edilir. Tıp ve ilim hayatı bu dönemde desteklendi. Bu uygulamalar, devletin sosyal yardım anlayışının erken örneklerindendir. Ancak aynı dönemde Haccâc’ın sert yönetimi gibi eleştirilen yönler de vardı. Hişâm b. Abdülmelik ve Mervân b. Hakem yazıları, hanedanın diğer dönemlerini tamamlar.

Vefatı ve değerlendirme

Velîd, hicrî 96 yılının Cemâziyelâhir ayında (Şubat 715) Şam’da vefat etti. İslam tarihçileri, onun döneminin Emevî Devleti’nin en geniş sınırlara ulaştığı ve en güçlü olduğu dönem olduğunu kabul eder. Sınırlar batıda Endülüs’ten doğuda Sind ve Mâverâünnehir’e kadar uzanıyordu. Bununla birlikte, fetihlerle birlikte artan idarî yük, kabileler arası rekabet ve Mevâlî (Arap olmayan Müslümanlar) sorunu, ilerleyen dönemde devletin zayıflamasının sebepleri arasında gösterilir. Bu dönem, bugün de İslam tarihinin en geniş ve etkili evrelerinden biri olarak incelenir.

Sıkça Sorulan Sorular

Velîd ne zaman halife oldu?

Babası Abdülmelik’in vefatıyla hicrî 86 yılının Şevval ayında (Ekim 705) halife oldu ve on yıl yönetti.

Velîd döneminin başlıca fetihleri nelerdir?

Mâverâünnehir’in fethi (Kuteybe b. Müslim), Sind’in fethi (Muhammed b. Kāsım) ve Endülüs’ün fethi (Mûsâ b. Nusayr ile Târık b. Ziyâd) en önemlileridir.

Şam Emevî Camii kim tarafından yapıldı?

Velîd b. Abdülmelik hicrî 86-96 yıllarında Şam’da Emevî Camii’ni yaptırdı. Yapı, İslam mimarisinin en önemli eserlerinden biridir.

Velîd’in sosyal hizmetleri nelerdir?

Hasta ve engelliler için bakımevleri, hastaneler, yoksullara yardım ve yolların onarımı gibi hizmetler yaptırdığı kaynaklarda anlatılır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 17 Haziran 2026 · Kaynaklar: Taberî, Târîhu'r-Rusül ve'l-Mülûk; Belâzürî, Fütûhu'l-Büldân; İbnü'l-Esîr, el-Kâmil fi't-Târîh; Ya'kûbî, Târîh; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Velîd b. Abdülmelik" maddesi

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →