Emevî Halifesi Abdülmelik b. Mervân: Dönemi ve Önemli Olaylar

Abdülmelik b. Mervân (65-86/685-705), Emevî Devleti’nin beşinci halifesidir. İkinci fitne olarak bilinen iç karışıklıkları sona erdirmiş, dîvânları Arapçalaştırmış, İslami para sistemini başlatmış ve Kubbetü’s-Sahre’yi yaptırmıştır.

Doğumu ve ilk yılları

Abdülmelik, hicrî 26 yılı civarında (Miladî 646-647) Medine’de, Mervân b. Hakem’in oğlu olarak doğdu. Medine’de büyüdü, hadis ve fıkıh çevrelerinde yetişti; dönemin âlimlerinden Abdullah b. Ömer ve Ebû Hüreyre gibi sahabelerden ders aldığı belirtilir. Gençlik yıllarında dindar ve ilme düşkün biri olarak tanındı. Medine halkının ileri gelenleriyle iyi ilişkiler kurdu. Bu yönü, onun sonradan “mushafı elinden bırakmayan” biri olarak anılmasına sebep oldu. Ancak halife olduktan sonra uyguladığı sert siyaset nedeniyle farklı değerlendirmelere konu olmuştur.

İkinci fitne ve iktidar mücadelesi

Abdülmelik, babası Mervân’ın ölümüyle halife olduğunda devlet, Hicaz ve Irak’ta Abdullah b. Zübeyr’in, Kûfe’de Muhtâr es-Sekafî’nin, Horasan’da ise bağımsız yönetimlerin kontrolü altındaydı. Onun yönetimi Şam ve çevresiyle sınırlıydı. İktidarının ilk yıllarında Haricîlerle ve Bizans’la baskı altında kaldı; Bizans’a yıllık vergi ödemek zorunda kalarak sınırı güvenceye aldı. Daha sonra Muhtâr’ın hareketini Mus’ab b. Zübeyr bastırınca Irak’a yöneldi. Hicrî 72 yılında Mesken (Dayrü’l-Câsalîk) savaşında Mus’ab’ı yenip Irak’ı aldı. Bu zafer, iktidar mücadelesinin dönüm noktası oldu.

Mekke kuşatması ve Hicaz’ın alınması

Irak’ı kontrol altına alan Abdülmelik, Haccâc b. Yûsuf es-Sekafî komutasında bir ordu gönderdi. Haccâc, hicrî 72-73 yıllarında Mekke’yi altı ay kuşattı. Abdullah b. Zübeyr, savaşta şehit düştü; cesedinin teşhir edilmesi sonraki dönem âlimlerince eleştirilmiştir. Kâbe bu sırada yeniden hasar gördü ve Haccâc, Abdullah b. Zübeyr’in yaptığı değişiklikleri kaldırarak Kâbe’yi eski şekline döndürdü. Hicaz’ın alınmasıyla İslam dünyası yeniden Emevî idaresi altında birleşti. Haccâc, Hicaz ve Irak valisi olarak sert yönetimiyle tanındı. Velîd b. Abdülmelik döneminde bu birlik fetihlere yöneldi.

Dîvân ve para reformları

Abdülmelik’in en önemli icraatı idarî reformlardır. Hicrî 78-81 yıllarında Irak ve Şam dîvânları Arapçalaştırıldı; böylece Rumca ve Farsça yazılan devlet kayıtları Arapça tutulmaya başlandı. Para sistemi de değiştirildi: Bizans ve Sâsânî sikkelerinin yerine Arapça yazılı, kelime-i tevhid içeren İslami altın dinar ve gümüş dirhem basıldı (yaklaşık hicrî 77). Bu reform, siyasi ve ekonomik bağımsızlığın simgesi sayıldı. Ayrıca posta teşkilatı (berîd) geliştirildi. Bu düzenlemeler, devletin merkezî yapısının güçlenmesine katkı sağladı. İdarî Arapçalaşma, Abdülmelik dönemi ilim ve kültür yazısında ayrıca ele alınmıştır.

Kubbetü’s-Sahre ve imar faaliyetleri

Hicrî 72 yılında Kudüs’te Kubbetü’s-Sahre yaptırıldı. Yapının amacı konusunda farklı görüşler vardır: Bazı kaynaklar, Hac için Mekke’nin Zübeyr’in elinde olmasıyla ilişkilendirir; ancak modern araştırmacılar bunun sonradan üretilmiş bir anlatım olabileceğini belirtir. Kubbetü’s-Sahre, İslam mimarisinin en eski ve en önemli anıtlarından biri olarak kabul edilir. Yapının kitabeleri, İslam’ın tevhid anlayışını vurgular. Ayrıca Mescid-i Aksâ’da imar çalışmaları yapılmış, Kâbe ve çevresinde bazı onarımlar gerçekleştirilmiştir. Bu eserler, Emevî döneminde mimari ve sanat alanındaki gelişmeyi gösterir.

Haricîlerle ve Bizans’la mücadele

Abdülmelik döneminde Haricîler, özellikle Ezârika ve Sufriyye kolları, Irak ve İran’da isyan etti. Muhalleb b. Ebî Sufra gibi komutanlar bu isyanları bastırdı. Bizans cephesinde ise Sebastopolis Savaşı (hicrî 72) gibi çatışmalar yaşandı. Abdülmelik, Kuzey Afrika’daki Berberi ve Bizans direnişine karşı Hassân b. en-Nu’mân’ı gönderdi; Kartaca bu dönemde alındı (yaklaşık 695-698). Bu seferler, Velîd döneminde başlayacak büyük fetihlerin zeminini oluşturdu. Emevîler döneminde fetihler yazısında bu gelişmeler anlatılır.

Haccâc ve valilik siyaseti

Abdülmelik’in yönetiminde Haccâc b. Yûsuf, sert ve otoriter bir vali olarak tanınır. Irak’ta düzeni sağladı; ancak halk ve âlimler arasında şiddetli eleştirilere konu oldu. Bazı kaynaklar Haccâc’ın çok sayıda insanı öldürdüğünü aktarır. Öte yandan Haccâc, Kur’an’ın harekelenmesi ve noktalanması çalışmalarını destekledi; bu faaliyet, Kur’an okumasının yaygınlaşmasına katkı sağladı. Abdülmelik’in Haccâc’a verdiği destek, onun yönetim stilini yansıtır. Tarafsız bir bakış, Haccâc’ın hem devlet için yaptığı hizmetleri hem de uyguladığı baskıyı birlikte değerlendirir.

Vefatı ve mirası

Abdülmelik, hicrî 86 yılının Şevval ayında (Ekim 705) Şam’da vefat etti. Yerine oğlu Velîd geçti; daha sonra Süleyman, Hişâm ve Yezîd (II) de halife oldu. Abdülmelik, Emevî Devleti’nin ikinci kurucusu olarak anılır; çünkü devleti iç karışıklıktan kurtarıp merkezî bir yapıya kavuşturdu. Dîvân ve para reformları, sonraki İslam devletlerinin idari temelini oluşturdu. Hişâm b. Abdülmelik ve Yezîd b. Muâviye yazıları, aynı hanedanın farklı dönemlerini anlatır.

Sıkça Sorulan Sorular

Abdülmelik ne zaman halife oldu?

Babası Mervân b. Hakem’in vefatı üzerine hicrî 65 yılının Ramazan ayında (Nisan 685) halife oldu ve yirmi yıl yönetti.

Abdülmelik hangi reformlarla tanınır?

Dîvânların Arapçalaştırılması, İslami para sistemine geçiş, posta teşkilatının güçlendirilmesi ve Kubbetü’s-Sahre’nin inşası gibi çalışmalarıyla bilinir.

Abdullah b. Zübeyr’le mücadele nasıl bitti?

Haccâc b. Yûsuf komutasındaki ordu Mekke’yi kuşattı. Hicrî 73 yılında Abdullah b. Zübeyr şehit edildi ve Hicaz Emevî egemenliğine girdi.

Kubbetü’s-Sahre ne zaman yapıldı?

Hicrî 72 (Miladî 691-692) yılında Kudüs’te inşa edildi. Yapının yapılış sebebi konusunda kaynaklar ve araştırmacılar farklı yorumlar yapar.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 17 Haziran 2026 · Kaynaklar: Taberî, Târîhu'r-Rusül ve'l-Mülûk; Belâzürî, Fütûhu'l-Büldân; İbnü'l-Esîr, el-Kâmil fi't-Târîh; Ya'kûbî, Târîh; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Abdülmelik b. Mervân" maddesi

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →