Kudüs’ün Hz. Ömer Tarafından Fethi ve Ömer Ahidnamesi

Kudüs’ün fethi, Hz. Ömer döneminde Bizans hâkimiyetindeki Kudüs’ün (Îliyâ) anlaşmayla Müslümanlara teslim edilmesidir. Şehir halkına verilen Ömer Ahidnâmesi, dinî hoşgörü ve eman örneği olarak sık anılır.

Şam fetihleri ve Kudüs’ün konumu

Hz. Ebû Bekir döneminde başlayan Şam fetihleri, Hz. Ömer döneminde Yarmuk Savaşı’nın (hicrî 15 veya 13) kazanılmasıyla hız kazandı. Dımaşk, Humus ve Kınnesrîn gibi şehirler alındı. Kudüs (Îliyâ ya da Beytü’l-Makdis), Bizans’ın dinî açıdan önemli şehirlerindendi ve güçlü surlarla korunuyordu. Müslümanlar için Kudüs; ilk kıble, Hz. Peygamber’in mirac yolculuğunun durağı ve Mescid-i Aksâ’nın bulunduğu şehir olarak taşıdığı kutsallıkla özel öneme sahipti. Emevîler dönemindeki imar çalışmaları bu önemin devamıdır.

Kuşatma

Ebû Ubeyde b. Cerrâh, Amr b. Âs, Şurahbîl b. Hasene ve Yezîd b. Ebû Süfyân gibi komutanlar Kudüs’ü kuşattı. Kaynaklarda kuşatmanın dört ay kadar sürdüğü belirtilir; süre rivayetlere göre değişir. Şehir halkı, özellikle Patrik Sofronyus, savaşmak yerine anlaşmayı tercih etti. Kuşatma sırasında Bizans’tan yardım gelmedi; Yarmuk yenilgisi sonrası imparatorluğun gücü azalmıştı. Sofronyus, şehri yalnızca halifeye teslim edeceğini bildirdi. Bu talep, Hz. Ömer’in Şam’a gelişini gerektirdi.

Hz. Ömer’in yolculuğu

Hz. Ömer, Medine’de Hz. Ali’yi vekil bırakıp yanında bir hizmetçiyle Şam’a hareket etti. Kaynaklarda, yolculuk boyunca bir deveyi kendisi ve hizmetçisi sırayla bindi; Kudüs’e girdiği günde sıra hizmetçide olduğundan Ömer yaya yürüdü. Bu anlatım, halifenin sadeliğini gösteren menkıbe olarak sıkça aktarılır. Câbiye’de komutanlarla görüştükten sonra Kudüs’e geldi ve şehrin teslim şartlarını onayladı. Bu menkıbenin ayrıntıları tarihî doğrulama gerektirse de, Hz. Ömer’in şahsen Kudüs’e gittiği ana kaynaklarda ortaktır.

Ömer Ahidnâmesi

Taberî’nin aktardığı metne göre ahidnâme şöyle başlar: “Allah’ın kulu, müminlerin emîri Ömer’in Îliyâ halkına verdiği eman…” Metin, halkın can, mal, kilise, haç ve dinî ibadetlerinin güvence altına alındığını, kiliselerin oturma yeri ya da yıkım konusu yapılmayacağını, cizye ödeme şartı bulunduğunu ve Rumların isterlerse şehri terk edebileceğini belirtir. Ayrıca Yahudilerin şehirde oturmamasına dair bir hüküm bulunduğu, ancak bu hükmün bazı versiyonlarda yer almadığı belirtilir. Ahidnâmenin metni farklı kaynaklarda küçük ayrıntılarla ayrışır ve bazı araştırmacılar belgenin sonradan şekillenmiş olabileceğini düşünür. Bu nedenle metin tarihî belge olarak eleştirel biçimde ele alınmalıdır.

Mescid-i Aksâ ve namaz

Hz. Ömer şehre girdikten sonra Sofronyus ile birlikte şehri gezdi. Kıyâme Kilisesi’nde namaz vakti geldiğinde, Sofronyus’un kilisede namaz kılmasını önerdiği, ancak Hz. Ömer’in bunu kabul etmediği ve kilisenin merdivenlerinde veya dışında namaz kıldığı anlatılır; gerekçesi, Müslümanların ileride kiliseyi camiye çevirmek için bunu bahane etmesinin önüne geçmekti. Ardından Mescid-i Aksâ’nın bulunduğu Mescid-i Haram alanına gitti. Burası çöplük hâlinde idi; Hz. Ömer ve Müslümanlar alanı temizleyip basit bir mescit yaptı. Kâ’bu’l-Ahbâr’ın mescidin yerini göstermesi hakkında rivayetler vardır; bunlar da kaynak eleştirisine tabidir.

Sonraki dönemlerde Kudüs

Emevîler döneminde Abdülmelik, Kubbetü’s-Sahre’yi yaptırdı; Velîd Mescid-i Aksâ’yı genişletti. 1099’da Haçlılar Kudüs’ü alıp halkını katletti; 1187’de Selahaddin Eyyûbî şehri yeniden fethetti ve Hristiyanlara kısmi hoşgörü gösterdi. Osmanlı döneminde Kanuni Süleyman surları yeniden inşa ettirdi ve şehir Müslüman, Hristiyan ve Yahudi cemaatler için dinî merkez olarak korundu. Kudüs’ün statüsü bugün de uluslararası ve dinî tartışmalara konu olduğundan, tarihî anlatımlarda dengeli ve kaynaklara dayalı bir üslup tercih edilmelidir. Emevîler döneminde fetihler yazısı sonraki gelişmeleri tamamlar.

Fetihten çıkarılan dersler

Kudüs’ün fethi, İslam hukukunda fetih sonrası gayrimüslim halka yönelik eman ve zimmet uygulamasının ilk örneklerinden biri olarak anılır. Can ve mal güvenliği, ibadet özgürlüğü ve cizye karşılığında koruma esasları bu anlaşmanın özetidir. Fakat uygulamada dönemlere göre farklılıklar görülmüştür. Tarihçiler, ahidnâmeyi hem Hz. Ömer’in adalet anlayışının hem de fetih siyasetinin pratik örneği olarak değerlendirir. Cemel ve Sıffîn olayları, bu fetihlerden sonra yaşanan iç sınavları anlatır.

Ahidnâmenin uygulanmasına dair bilgiler, sonraki dönem fıkıh kitaplarında zimmet hukuku bahsinin dayanağı olarak aktarılır. Hanefî, Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî mezhepleri, gayrimüslimlerin can-mal güvenliği ve ibadet haklarını bu tür anlaşmalar çerçevesinde değerlendirir. Kudüs’ün Hz. Ömer’e teslimi, bu yüzden hukuk tarihi açısından da önemli bir örnektir.

Sıkça Sorulan Sorular

Kudüs ne zaman fethedildi?

Kaynaklarda hicrî 15-16 (636-637) yıllarında Hz. Ömer döneminde, Ebû Ubeyde b. Cerrâh ve Amr b. Âs’ın kuşatmasının ardından teslim alındığı bildirilir. Tarih konusunda ihtilaf vardır.

Ömer Ahidnâmesi nedir?

Kudüs halkına can, mal, kilise ve haç gibi dinî unsurların korunması karşılığında cizye verme şartıyla verilen eman belgesidir. Metin kaynaklarda farklı varyantlarla nakledilir.

Hz. Ömer Kudüs’e kendisi mi gitti?

Evet. Patrik Sofronyus’un şehri ancak halifeye teslim edeceğini söylemesi üzerine Hz. Ömer, Şam’a (Câbiye) giderek Kudüs’e geldi ve teslim şartlarını onayladı.

Hz. Ömer Kıyâme Kilisesi’nde namaz kıldı mı?

Rivayete göre kilisenin avlusunda namaz vakti gelince, Müslümanlar daha sonra burayı camiye çevirmesin diye kilise dışında namaz kıldı.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 15 Temmuz 2026 · Kaynaklar: Taberî, Târîhu'r-Rusül ve'l-Mülûk; Belâzürî, Fütûhu'l-Büldân; İbnü'l-Esîr, el-Kâmil fi't-Târîh; Eutychius, Annales; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Kudüs" ve "Ömer Ahidnâmesi" maddeleri

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →