Abbâsî Halifesi Ebû Ca’fer el-Mansûr: Dönemi ve İcraatları

Ebû Ca’fer el-Mansûr (136-158/754-775), Abbâsî Devleti’nin ikinci halifesi ve gerçek kurucusu kabul edilir. Bağdat’ı kurdu, iç isyanları bastırdı ve devletin idari ve mali temelini oluşturdu.

Doğumu ve gençliği

Abdullah b. Muhammed b. Ali, hicrî 95 yılı civarında (Miladî 714) doğdu. Annesi Berberi asıllı Sellâme adlı bir cariyedir. Abbâsî ailesinin ileri gelenlerinden olarak daveti organize eden çevrede yer aldı. Seffâh’ın kardeşi olarak, ihtilal sırasında Cezîre ve Ermenistan bölgesinde görev aldı. Zeki, sert ve tutumlu biri olarak tanınırdı. İlim ve hukuk konusunda bilgisi olan, ilim adamlarını himaye eden bir yöneticiydi. Gençliğinde kendisine “Ebü’d-Devânik” (paranın kuruşuna bakan) lakabı verildiği de aktarılır.

Halifeliğe geliş ve Abdullah b. Ali isyanı

Mansûr hac için Mekke’deyken Seffâh’ın vefat haberini aldı ve halife ilan edildi. Ancak amcası Abdullah b. Ali, halifelik hakkını ileri sürerek Şam’da ayaklandı. Mansûr, Ebû Müslim’i gönderdi ve Abdullah b. Ali, Nusaybin’de yenildi. Bu zafer Mansûr’un iktidarını güçlendirdi. Aynı zamanda Ebû Müslim’in gücü de Mansûr için bir tehdit hâline geldi. İç siyasi rekabet, yeni devletin ilk yıllarının belirgin özelliğiydi. Ebü’l-Abbâs es-Seffâh yazısı bu gelişmelerin başlangıcını anlatır.

Ebû Müslim’in öldürülmesi

Ebû Müslim, Horasan’da büyük bir nüfuza sahipti ve Abbâsî ihtilalinin komutanıydı. Mansûr ile aralarındaki güven sorunları, hicrî 137 yılında Ebû Müslim’in Medâin’de Mansûr’un huzuruna çağrılmasıyla sonuçlandı. Kaynaklara göre Mansûr, Ebû Müslim’i bir saray toplantısında suçlayarak öldürttü. Bu olay Horasan’da tepkilere yol açtı ve Sünbâd ile Mukanna’ gibi isyanlar çıktı. Ebû Müslim’in öldürülmesi, hükümdarın otoritesini tesis etme politikasının sert örneklerinden biri sayılır. Olayın gerekçeleri ve ayrıntıları hakkında rivayetler farklıdır.

Alevî isyanları

Hicrî 145 yılında Hz. Hasan’ın soyundan Muhammed b. Abdullah (Nefsüzzekiyye) Medine’de, kardeşi İbrâhim ise Basra’da Mansûr’a karşı isyan etti. İsa b. Mûsâ komutasındaki Abbâsî ordusu, Medine’de Nefsüzzekiyye’yi, Bâhamrâ’da İbrâhim’i yendi. İki kardeş de öldürüldü. Bu isyanlar, Hz. Peygamber’in ailesinden gelen kişilerin halifelik hakkı iddiasının Abbâsîler döneminde de canlı olduğunu gösterir. Mansûr bu isyanlardan sonra Alevîlere karşı sert bir politika izledi. Bu dönemde Mâlik b. Enes ve Ebû Hanîfe gibi âlimlerin tutumları da kaynaklarda tartışılır.

Bağdat’ın kuruluşu

Mansûr, Kûfe ve Medâin’deki karışıklıklardan uzakta yeni bir başkent kurmak istedi. Hicrî 145 yılında Dicle’nin batı yakasında yuvarlak planlı Medînetü’s-Selâm (Bağdat) şehrini inşa ettirdi. Şehrin dört kapısı Horasan, Basra, Kûfe ve Şam yönlerine açılıyordu; ortasında Mansûr’un sarayı (Kubbetü’l-Hadrâ) ve cami bulunuyordu. İnşaatta binlerce mühendis, mimar ve işçi çalıştırıldı. Bağdat kısa sürede dünyanın en büyük şehirlerinden biri oldu. Bağdat’ın kuruluşu yazısı bu konuyu ayrıntılandırır.

İdari ve mali düzen

Mansûr, devlet idaresini merkezileştirdi; vezirlik, dîvân teşkilatı, posta ve istihbarat sistemini güçlendirdi. Hazineyi dolu tutmaya özen gösterdi; ölümünde hazinede çok büyük miktarda para bıraktığı rivayet edilir. Vergi toplama ve arazi yönetimi sistemleri geliştirildi. Mevâlî (Arap olmayan Müslümanlar) idarede daha fazla görev aldı; özellikle İranlı kâtipler ve vezirler öne çıktı. Bu uygulamalar, Abbâsî Devleti’nin Emevîlerden farklı bir yönetim anlayışına sahip olduğunu gösterir. Hârûnürreşîd döneminde bu yapı daha da genişledi.

İlim ve kültür hayatı

Mansûr döneminde ilim hayatı gelişti. Hadis ve fıkıh tedvini hızlandı; Mâlik b. Enes’in Muvatta’yı yazması bu dönemde olmuştur. Mansûr’un Mâlik’ten Muvatta’yı bütün İslam dünyası için ortak kanun yapmak istediği, ancak Mâlik’in buna razı olmadığı rivayet edilir. Ebû Hanîfe’nin Mansûr tarafından hapsedildiği ve hicrî 150’de hapiste öldüğüne dair rivayetler vardır; ancak sebebi konusunda kaynaklar farklılık gösterir. Ayrıca Hint, Yunan ve Fars bilimsel metinlerinin tercümesine bu dönemde başlandı. Bu faaliyetler, Beytülhikme’nin temelini oluşturdu.

Vefatı ve mirası

Mansûr, hicrî 158 yılının Zilhicce ayında (Ekim 775), hacca giderken Mekke yakınında Bi’r-i Meymûn’da vefat etti. Yerine oğlu Mehdî geçti. Mansûr, Abbâsî Devleti’nin kurumsal kurucusu, katı ve tutumlu yönetim anlayışıyla tanınan bir halifedir. Ona yöneltilen eleştiriler arasında Ebû Müslim’in öldürülmesi, Alevî isyanlarına sert yaklaşımı ve baskıcı politikaları yer alır. Ancak Bağdat’ı kurması ve devleti sağlam temellere oturtması nedeniyle tarihte önemli bir yere sahiptir. Me’mûn ve Mu’tasım gibi sonraki halifeler bu mirası geliştirdi.

Sıkça Sorulan Sorular

Mansûr ne zaman halife oldu?

Kardeşi Seffâh’ın vefatı üzerine hicrî 136 yılının Zilhicce ayında (Haziran 754) halife oldu ve yirmi iki yıl iktidarda kaldı.

Bağdat’ı kim kurdu?

Mansûr, hicrî 145 (Miladî 762) yılında Dicle kıyısında Medînetü’s-Selâm adıyla Bağdat’ı kurdurdu. Şehir Abbâsî Devleti’nin başkenti oldu.

Ebû Müslim neden öldürüldü?

Ebû Müslim, Mansûr’a karşı siyasi gücü ve bağımsız tutumu nedeniyle tehdit olarak görüldü. Hicrî 137’de Medâin’de, kaynaklara göre Mansûr’un emriyle öldürüldü.

Nefsüzzekiyye isyanı nedir?

Hz. Hasan’ın soyundan Muhammed b. Abdullah (Nefsüzzekiyye) ve kardeşi İbrâhim, hicrî 145’te Mansûr’a karşı ayaklandı. İsyan bastırıldı ve her ikisi de öldürüldü.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 30 Temmuz 2026 · Kaynaklar: Taberî, Târîhu'r-Rusül ve'l-Mülûk; Ya'kûbî, Târîh; İbnü'l-Esîr, el-Kâmil fi't-Târîh; Hatîb el-Bağdâdî, Târîhu Bağdâd; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Mansûr, Ebû Ca'fer" maddesi

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →