Fâtımîler: Kuruluşu, Kahire ve Ezher’in İnşası

Fâtımîler (909-1171), İsmâilî Şiî inanca dayalı bir hilafet olarak Kuzey Afrika’da kurulmuş, Mısır’ı alıp Kahire’yi inşa etmiş ve Ezher gibi kurumlarla ilim ve ticaret hayatına katkıda bulunmuş devlettir.

Kuruluş ve dâî hareketi

Fâtımî hareketi, Şiî İsmâilî mezhebinin dâîlerinin (davetçilerinin) Kuzey Afrika’da Kütâme Berberileri arasında örgütlenmesiyle başladı. Ebû Abdullah eş-Şiî, Yemen’den gelen dâî olarak Kütâme bölgesinde güçlü bir destek topladı. Hicrî 296’da Aglebîler Devleti’ni yıktı ve Kayrevan’ı aldı. Ardından Selemiyye’deki Ubeydullah’ı çağırarak halife ilan etti. Ubeydullah el-Mehdî, hicrî 297’de Rakkâde’de hilafeti açıkladı; nesebini Hz. Ali ile Hz. Fâtıma’ya dayandırdı. Fâtımîler adı bu iddiadan gelir. Nesep iddiası, Sünnî tarihçiler tarafından tartışılmıştır.

Mehdiyye ve ilk halifeler

Ubeydullah el-Mehdî, hicrî 308’de Tunus sahilinde Mehdiyye şehrini kurdu ve başkent yaptı. Kâim, Mansûr ve Muizz gibi sonraki halifeler döneminde devlet güçlendi. Ebû Yezîd’in Hâricî isyanı (hicrî 332-336) bir ara devleti tehdit etti ancak bastırıldı. Bu dönemde Sicilya’nın idaresi Kelbîlere verildi. Fâtımîlerin Abbâsî hilafetine karşı doğu yönünde genişleme hedefi vardı; bu yüzden gözler Mısır’a çevrilmişti. Endülüs Emevîleriyle de Akdeniz’de rekabet yaşandı.

Mısır’ın fethi ve Kahire

Halife Muizz, komutanı Cevher es-Sıkıllî’yi hicrî 358’de Mısır’a gönderdi. İhşidîler döneminin sonunda Mısır’daki iç karışıklıktan yararlanan Cevher, Fustat’ı aldı. Fustat’ın kuzeyinde yeni bir şehir kurdu: el-Kāhire (galip şehir). Muizz hicrî 362’de Mağrib’den Kahire’ye gelerek devletin merkezini taşıdı. Bu tarihten sonra Fâtımîler Mısır’dan Suriye, Hicaz ve Filistin’e kadar ilerledi ve geniş bir imparatorluk kurdu. Kahire, Fâtımî sarayları, camileri ve çarşılarıyla önemli bir başkent oldu.

Ezher

Cevher es-Sıkıllî, Kahire’nin kuruluşuyla birlikte Ezher Camii’nin yapımına başladı. Cami, hicrî 361’de ibadete açıldı. Hicrî 378’de Halife Azîz zamanında vezir Yâkūb b. Killis burada fıkıh ve İsmâilî öğretiye dair dersler başlattı; böylece Ezher bir ilim merkezi hâline geldi. Fâtımîlerin yıkılışından sonra Selahaddin Eyyûbî döneminde Sünnî çizgiye döndü ve yüzyıllar boyunca Sünnî ilim merkezi oldu. Günümüzde Ezher Üniversitesi dünyanın en eski eğitim kurumlarından biri sayılır. Bu dönüşüm, kurumun tarihi boyunca farklı mezhep yaklaşımlarına ev sahipliği yaptığını gösterir.

Yönetim, ilim ve kültür

Fâtımî halifeleri, devlet yönetimini vezir ve kadı kadrosuyla yürüttü. Hâkim bi-Emrillah (386-411) döneminde Dârülilm (Dârülhikme) kuruldu ve ilim faaliyetleri desteklendi. Hâkim’in bazı uygulamaları, kilise yıkımı ve gayrimüslimlere yönelik kararlar ile sonradan Dürzî inancının ortaya çıkması gibi gelişmeler kaynaklarda tartışmalıdır. Sanat, mimari ve ticaret gelişti; Akdeniz ve Hint Okyanusu ticareti Mısır’ı zenginleştirdi. Gayrimüslim cemaatler arasında Hristiyan ve Yahudiler yönetimde yer aldı. Büyük bir kütüphane ve saray hazinesi Fâtımî kültürünün göstergesidir.

Gerileme ve Selçuklu-Haçlı baskısı

Müstansır dönemindeki (427-487) kıtlık, askerî grupların çekişmesi ve Büyük Selçuklu Devleti’nin yükselişi Fâtımîleri zayıflattı. Hicrî 487’de Müstansır’ın ölümüyle Nizârîler ve Mustaʿlîler olarak İsmâilî hareket bölündü; Nizârî kolu Alamut’ta Haşhaşîleri doğurdu. Haçlılar 1099’da Kudüs’ü Fâtımîlerden aldı. Vezirler halife üzerinde hâkimiyet kurdu. Nûreddîn Zengî’nin Mısır’a ordu göndermesiyle Şîrkûh ve Selahaddin Mısır’da nüfuz kazandı.

Yıkılış

Son Fâtımî halifesi Âdıd’ın hastalığı sırasında Selahaddin Eyyûbî vezir olarak Mısır’ı yönetiyordu. Hicrî 567’de (1171) Selahaddin, Fâtımî adına yapılan hutbeyi kaldırıp Abbâsî halifesi adına hutbe okuttu. Böylece Fâtımî Devleti sona erdi ve Mısır tekrar Sünnî çizgiye döndü. Bu değişim Abbâsî hilafetinin meşruiyetini yeniden kabul ettirdi. Fâtımîlerin mirası; Kahire, Ezher ve ticari ağ olarak günümüze ulaşmıştır. Hilafet kurumunun tarihi yazısı bu çoklu hilafet dönemini genel çerçevede anlatır.

Fâtımî kaynaklarının değerlendirilmesi

Fâtımîlere dair kaynakların önemli kısmı hasımları olan Sünnî tarihçiler tarafından yazılmıştır; Fâtımî dâîlerinin kendi eserleri ise İsmâilî çevrelerde saklanmıştır. Makrîzî’nin İttiʿâzü’l-Hunefâ’sı Fâtımî tarihi için temel kaynaktır. Günümüzde Kahire Genizası belgeleri, papirüsler ve arkeolojik veriler Fâtımî toplumunun ticaret, Yahudi cemaati ve gündelik hayatı hakkında yeni bilgiler sunmaktadır. Bu çeşitlilik, tarafsız bir değerlendirme için farklı kaynak türlerinin birlikte kullanılmasını gerektirir.

Fâtımîlerin Sünnî dünyayla ilişkisi

Fâtımî hilafeti, Abbâsî ve Endülüs Emevî hilafetleriyle aynı dönemde var olduğu için İslam dünyasında üç hilafetin bir arada bulunduğu bir dönem yaşandı. Mısır halkının büyük çoğunluğu Sünnî kalmaya devam etti. Selçuklular ve Haçlılar karşısında Fâtımîlerin zayıflaması, Mısır’ın Eyyûbîler döneminde Sünnî ilim merkezi hâline gelmesini kolaylaştırdı. Abbâsîler ve Emevî fetihleri yazıları bu çok kutuplu dönemi tamamlar.

Fâtımîlerin kurduğu Kahire, bugün de Mısır’ın başkenti olarak tarihî mirasını sürdürür; Kudüs’ün fethi yazısı ise Haçlı döneminde Fâtımîlerin Kudüs’teki kayıplarının arka planını anlatır.

Sıkça Sorulan Sorular

Fâtımîler ne zaman kuruldu?

Hicrî 297 (909) yılında Kuzey Afrika’da Ubeydullah el-Mehdî’nin Kayrevan’da halife ilan edilmesiyle kuruldu.

Kahire’yi kim kurdu?

Fâtımî komutanı Cevher es-Sıkıllî, hicrî 358’de (969) Mısır’ı fethedince yeni bir şehir kurdu. Halife Muizz hicrî 362’de (973) Kahire’ye yerleşti.

Ezher ne zaman yapıldı?

Cevher tarafından hicrî 359’da (970) temeli atıldı, hicrî 361’de (972) tamamlandı. Zamanla bir ilim merkezine dönüştü.

Fâtımîler hangi mezhebe mensuptu?

İsmâilî Şiîliğe bağlıydı. Halifeleri imam sıfatıyla görürlerdi; Abbâsî hilafetini ise meşru kabul etmezlerdi.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 17 Temmuz 2026 · Kaynaklar: İbn Hallikân, Vefeyâtü'l-A'yân; Makrîzî, el-Mevâ'iz ve'l-İ'tibâr; İbnü'l-Esîr, el-Kâmil fi't-Târîh; Heinz Halm, The Empire of the Mahdi; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Fâtımîler" maddesi

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →