Abdülmelik b. Mervân Döneminde İlim, Kültür ve Dinî Hayat

Abdülmelik b. Mervân dönemi (65-86/685-705), Arapçalaştırma, İslami para, posta ve dîvân reformları, Kubbetü’s-Sahre ve Kur’an’ın nokta-hareke ile yazılması gibi kalıcı gelişmelerin yaşandığı, fıkıh ve hadis halkalarının büyüdüğü bir devirdir.

Siyasi istikrar ve kültürel hareketlilik

İkinci fitnenin sona ermesi (hicrî 73), Abdülmelik’in Mekke ve Irak’ı yeniden kontrol altına almasını sağladı. Bu istikrar, devletin kurumsallaşmasına ve kültürel faaliyetlerin artmasına imkân verdi. Abdülmelik’in kendisi hadis ve fıkıh bilgisine sahipti; Medine’de yetişmişti ve ilim adamlarıyla irtibatını korurdu. Hakkında “mushafı elinden düşürmeyen” bir kişi olduğu anlatılır. Yönetiminde Haccâc, Irak’ta sert bir düzen kurarken ilim hayatı da devam etti. Abdülmelik b. Mervân yazısı dönemin siyasi tarihini anlatır.

Arapçalaştırma ve dil

Abdülmelik döneminde devlet dîvanlarının dili Arapça yapıldı: Şam’da Rumca, Irak’ta Farsça tutulan kayıtlar Arapçaya çevrildi. Bu uygulama, Arapçanın resmî ve ilim dili olarak yerleşmesinde dönüm noktasıdır. Arapça yazımı yaygınlaştıkça kâtiplik mesleği gelişti. Dil ilimleri, özellikle nahiv ve lügat çalışmaları ivme kazandı. Ebü’l-Esved ed-Düelî’nin öğrencileri Nasr b. Âsım ve Yahyâ b. Ya’mer bu alanda çalıştı. Arapçalaştırma, Arap olmayan Müslümanların ilim hayatına katılımını da kolaylaştırdı.

Para ve yazı reformu

Abdülmelik, hicrî 77 civarında üzerinde Arapça yazılar ve kelime-i tevhid bulunan İslami altın dinar ve gümüş dirhem bastırdı. Bu reform, Bizans ve Sâsânî paralarının yerine geçti. Sikkelerdeki yazılar, Arapça hat sanatının gelişmesini destekledi. Posta ve haber teşkilatı geliştirildi. Bu düzenlemelerin yazı ve belge geleneğine katkısı büyüktür. Ayrıca Kur’an’ın harflerine nokta ve harekeler konulması, bu yazı kültürünün ilmî alandaki yansımasıdır.

Kur’an’a nokta ve hareke

Hz. Osman’ın çoğalttığı mushaflar noktasız ve harekesiz yazılmıştı. Arap olmayanların İslam’a girişi, okuma hatalarını artırdı. Haccâc b. Yûsuf’un talimatıyla Nasr b. Âsım ve Yahyâ b. Ya’mer, benzer harfleri ayırt etmek için noktalar koydu; Ebü’l-Esved’in daha önce başlattığı hareke işaretleri de geliştirildi. Bu çalışmalar, Kur’an’ın doğru okunmasını kolaylaştırdı ve metnin korunmasına katkı sağladı. Bu işlemin tam olarak ne zaman ve nasıl gerçekleştiği kaynaklarda farklı anlatılır; ancak Abdülmelik-Haccâc dönemiyle ilişkilendirilmesi yaygındır.

Kubbetü’s-Sahre ve mimari

Hicrî 72 (691-692) yılında Kudüs’te inşa edilen Kubbetü’s-Sahre, İslam mimarisinin ilk büyük anıtlarından biridir. Sekizgen planlı yapı, altın kaplama kubbesi ve kufi yazı kuşağındaki Kur’an ayetleriyle dikkat çeker. Yapıdaki kitabeler tevhid inancını ve Hz. İsa’nın Allah’ın kulu ve elçisi olduğunu vurgular. Yapının yapılış amacı hakkında farklı yorumlar vardır: Kudüs’ün İslami kimliğini pekiştirme, hac merkezi alternatifi oluşturma veya sadece şehrin dinî önemini vurgulama gibi. Mescid-i Aksâ’nın da bu dönemde imarı sürdürüldü.

Fıkıh ve hadis çevreleri

Medine’de Yedi Fakih (Saîd b. Müseyyeb, Urve b. Zübeyr, Kâsım b. Muhammed, Hârice b. Zeyd, Ebû Seleme b. Abdurrahmân, Übeydullah b. Abdullah, Süleymân b. Yesâr) fetva ve hadis meclisleri kurdu. Basra’da Hasan-ı Basrî ve İbn Sîrîn, Kûfe’de İbrâhim en-Nehaî ve Şa’bî, Mekke’de Atâ b. Ebî Rebâh ve Mücâhid, Şam’da Mekhûl ve Ebû İdrîs el-Havlânî ilim halkaları oluşturdu. Genç İbn Şihâb ez-Zührî de bu dönemde yetişti. Bu âlimler fıkıh ve hadis geleneğinin temelini attı ve daha sonra mezheplerin doğuşuna zemin hazırladı. Velîd dönemi ilim ve kültür yazısı sonraki gelişmeleri anlatır.

Dinî-siyasi tartışmalar

Abdülmelik döneminde Hâricîlerin faaliyetleri sürdü; kader konusunda Ma’bed el-Cühenî’nin görüşleri ve Mürcie düşüncesi tartışıldı. Haccâc’ın sert politikaları, muhalif âlimlere baskı yapılmasına sebep oldu. Saîd b. Cübeyr gibi tâbiûn âlimleri bu baskıdan zarar gördü ve sonunda öldürüldü. Bu olaylar, ilim adamlarının yönetimle ilişkisi konusunda tartışmaları gündeme taşıdı. Aynı zamanda hadis uydurma faaliyetleri arttığı için hadis ehli sened denetimini güçlendirdi. Yezîd dönemi ilim ve kültür yazısı önceki dönemin tartışmalarını verir.

Değerlendirme

Abdülmelik dönemi, Emevî Devleti’nin kurumsal olgunluğa ulaştığı, ilim ve kültür hayatının yazı, dil, para ve mimari alanlarında kalıcı eserler verdiği bir devirdir. Bu dönemin mirası, sonraki asırlarda İslam medeniyetinin temel kurumlarını şekillendirdi. Ancak siyasi sertlik ve baskı politikaları ilim adamlarının tutumlarında farklılıklar doğurdu. Tarihçiler, bu dönemi hem başarıları hem eleştiri konuları açısından birlikte değerlendirir. Hişâm dönemi ilim ve kültür yazısı bu çizginin devamını anlatır.

Sıkça Sorulan Sorular

Abdülmelik döneminde ilim hayatı nasıldı?

Medine’de yedi fakih, Basra’da Hasan-ı Basrî, Kûfe’de İbrâhim en-Nehaî ve Mekke’de İbn Abbâs’ın öğrencileri ilim halkaları sürdürdü; hadis ve fıkıh gelişti.

Kur’an’a nokta ve hareke ne zaman eklendi?

Haccâc b. Yûsuf’un görevlendirmesiyle Nasr b. Âsım ve Yahyâ b. Ya’mer gibi âlimler harflere nokta ve harekeler koydu. Bu çalışma Abdülmelik döneminde yürütüldü.

Dîvânlar ne zaman Arapçalaştırıldı?

Irak ve Şam dîvânları hicrî 78-81 yılları arasında Arapçaya çevrildi. Bu, Abdülmelik’in başlıca idarî reformudur.

Kubbetü’s-Sahre’nin ilim hayatı ile ilgisi nedir?

Yapının kitabeleri İslam’ın tevhid anlayışını vurgular. Kudüs’ün dinî kimliğinin pekişmesine ve oradaki ilim-ibadet hayatına katkı sağladı.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 3 Ağustos 2026 · Kaynaklar: Taberî, Târîhu'r-Rusül ve'l-Mülûk; Belâzürî, Fütûhu'l-Büldân; Mes'ûdî, Mürûcü'z-Zeheb; İbn Sa'd, et-Tabakātü'l-Kübrâ; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Abdülmelik b. Mervân" maddesi

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →