Emevî Halifesi Mervân b. Hakem: Dönemi ve Önemli Olaylar

Mervân b. Hakem (yaklaşık 2-65/623-685), Hz. Osman’ın kâtibi olarak tanınan ve Yezîd’in ardından yaşanan iç karışıklıkta halife ilan edilen, Emevî hanedanının Mervânî kolunun kurucusudur. Yaklaşık dokuz ay hüküm sürdü.

Doğumu ve ailesi

Mervân b. Hakem b. Ebü’l-Âs, Hz. Peygamber’in hayatının ilk yıllarında (hicretten iki yıl kadar önce) Mekke’de doğdu. Babası Hakem b. Ebü’l-Âs, Hz. Osman’ın amcasıdır. Mervân, Mekke’nin fethinden sonra Müslüman olan Emevî ailesinden biriydi; çocukluk çağında Hz. Peygamber’i görmüş olabileceği belirtilir. Sahabi sayılıp sayılmadığı konusunda kaynaklar farklı görüşlere sahiptir. Hz. Peygamber’in Hakem b. Ebü’l-Âs’ı Medine’den uzaklaştırdığına dair rivayetler vardır; Hz. Osman daha sonra onu geri çağırdı. Bu olay, Mervân ve ailesi hakkındaki tartışmaların başlıca konularından biridir.

Hz. Osman’ın kâtibi

Hz. Osman’ın halifeliği döneminde Mervân, onun kâtibi ve yakın danışmanı oldu. Mektupların yazılması, valilere talimat gönderilmesi ve devlet işlerinin yürütülmesinde etkili bir rol oynadı. Hz. Osman’ın şehadetine yol açan isyan sırasında da halifenin yanında yer aldı. Ayaklanmacıların Hz. Osman’a yönelttiği eleştirilerin bir kısmı Mervân ve diğer akrabaların yönetimdeki etkisine yönelikti. Bu konu, Hz. Osman döneminin tartışmalı yönlerinden biridir. Kaynaklar, Mervân’ın evin savunulmasında yaralandığını da aktarır. Cemel Vakası yazısı bu dönemin devamını anlatır.

Cemel ve Sıffîn dönemleri

Mervân, Hz. Osman’ın şehadetinden sonra Hz. Âişe, Talha ve Zübeyr ile birlikte Basra’ya gitti ve Cemel’de yer aldı. Rivayetlere göre Talha’yı bir okla yaraladı; bu anlatım sonraki dönem kaynaklarında yer almakla beraber tarihî doğruluğu tartışmalıdır. Daha sonra Muâviye’nin yanında yer aldı. Sıffîn Savaşı’nda Muâviye safındaydı. Sıffîn Savaşı ve tahkim konuları aynı dönemin diğer gelişmeleriyle birlikte okunmalıdır. Muâviye halifeliği ele geçirdikten sonra Mervân Medine valiliğine getirildi ve zaman zaman bu görevden alındı; yönetimin çeşitli kademelerinde bulundu.

Yezîd sonrası kargaşa

Yezîd’in hicrî 64’teki vefatı ve oğlu II. Muâviye’nin kısa süre sonra ölmesi, Şam’da siyasi boşluk yarattı. Abdullah b. Zübeyr Hicaz’da halife ilan edilmişti. Şam’daki Kelb kabilesi Emevî hanedanını desteklerken Kays kabileleri Zübeyr’e yöneldi. Mervân başlangıçta Abdullah b. Zübeyr’e biat etmeyi düşünmüştü; ancak Ubeydullah b. Ziyâd’ın ve Kelb liderlerinin teşviki üzerine Emevî hanedanı adına halifelik iddiasında bulundu. Bu karar, İslam tarihinde hilafetin Süfyânî kolundan Mervânî koluna geçişidir.

Cabiye toplantısı ve biat

Hicrî 64 yılının Zilkade ayında Şam’ın Cabiye bölgesinde toplanan Emevî ileri gelenleri, Kelb kabilesi liderlerinin desteğiyle Mervân’a biat etti. Biat sırasında Mervân’ın ardından Hâlid b. Yezîd ve Amr b. Saîd’in veliaht olacağı kararlaştırıldı. Daha sonra Mervân, Hâlid’in annesiyle evlenerek onun iktidar iddiasını zayıflattı. Bu hamle, kaynaklarda siyasi ustalık veya hanedan içi gerginlik olarak yorumlanır. Mervân, kısa sürede Emevî yönetimini toparladı.

Mercirâhit Savaşı

Hicrî 64 yılının sonunda Şam yakınlarındaki Mercirâhit’te Mervân’ın ordusu, Zübeyr yanlısı Dahhâk b. Kays’ın güçleriyle karşılaştı. Savaşta Dahhâk öldü ve Zübeyrî güçler yenildi. Bu zafer, Şam’ın Emevî hâkimiyetinde kalmasını sağladı. Savaş ayrıca Kays ve Kelb kabileleri arasında uzun yıllar sürecek rekabeti derinleştirdi; bu rekabet sonraki Emevî tarihinde siyasi parçalanmanın bir sebebi oldu. Velîd b. Abdülmelik dönemine uzanan devlet birliği, bu mücadelelerin sonucunda şekillendi.

Mısır’ın alınması ve veliaht düzeni

Mervân, hicrî 65 yılında Mısır’a ordu göndererek Zübeyr yanlısı valiyi uzaklaştırdı ve Mısır’ı kontrol altına aldı. Oğlu Abdülaziz’i Mısır valisi atadı. Ardından kendi oğlu Abdülmelik’i veliaht ilan ederek, daha önce Hâlid ve Amr b. Saîd için yapılan düzenlemeyi değiştirdi. Bu karar, halifeliğin Mervân’ın soyunda kalmasını sağladı ve Emevî hanedanının sonraki yıllardaki yapısını belirledi. Bu veliahtlık düzeni, bazı hanedan üyelerinin tepkisine sebep oldu. Abdülmelik b. Mervân yazısı bu devrin ayrıntısını verir.

Vefatı

Mervân, hicrî 65 yılının Ramazan ayında (Nisan 685) Şam’da vefat etti. Ölüm sebebi hakkında farklı rivayetler vardır: Bir anlatıma göre veba ya da hastalık sebebiyle, bir başka anlatıma göre ise Hâlid b. Yezîd’in annesi tarafından uykusunda boğularak öldürülmüştür. Sonraki rivayetin tarihî doğruluğu tartışmalıdır; kaynaklar bu konuda farklı anlatımlar sunar. Oğlu Abdülmelik, babasının ardından halife oldu. Mervân yaklaşık yaşlı bir hâlde vefat etmiş, kaynaklarda yaşı için altmış ile yetmiş arasında rakamlar verilmiştir.

Tarihî değerlendirme

Mervân b. Hakem, Emevî hanedanının hayatta kalmasını sağlayan siyasi figür olarak anılır; ancak onun şahsı ve ailesi, Hz. Osman dönemi ve sonraki olaylar nedeniyle tartışmalı değerlendirmelere konu olmuştur. Sünnî ve Şiî kaynaklar onun hakkında farklı yorumlar yapar. Tarafsız bir bakış, hem yönetimsel becerisini hem de hakkındaki rivayetlerin kaynak eleştirisine tabi tutulması gerektiğini birlikte ele alır. Onun açtığı yol, Emevî Devleti’nin daha merkezî ve güçlü bir yapıya kavuşmasının başlangıcı kabul edilir. II. Mervân ve Yezîd b. Muâviye yazıları hanedanın diğer evrelerini anlatır.

Sıkça Sorulan Sorular

Mervân b. Hakem kimdir?

Hz. Osman’ın amcasının oğlu ve kâtibidir. Sonradan Medine valiliği yapmış, Yezîd sonrası kargaşada halife ilan edilerek Emevîlerin Mervânî kolunu başlatmıştır.

Mervân’ın halifeliği ne kadar sürdü?

Yaklaşık dokuz ay sürdü; hicrî 64 yılının Zilkade ayında biat aldı ve hicrî 65 yılının Ramazan ayında vefat etti.

Mercirâhit Savaşı nedir?

Hicrî 64 yılının sonunda Şam yakınlarında Mervân’ın Dahhâk b. Kays komutasındaki Zübeyrî yanlısı güçleri yendiği savaştır. Bu zafer, Mervân’ın iktidarını sağlamlaştırdı.

Mervân’ın Cemel Savaşı’ndaki rolü nedir?

Rivayetlere göre Talha b. Ubeydullah’a ok attığı anlatılır. Bu anlatım sonraki kaynaklarda aktarılmakla birlikte tarihî ayrıntıları tartışmalıdır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 26 Ağustos 2026 · Kaynaklar: Taberî, Târîhu'r-Rusül ve'l-Mülûk; Belâzürî, Ensâbü'l-Eşrâf; İbn Sa'd, et-Tabakātü'l-Kübrâ; İbnü'l-Esîr, el-Kâmil fi't-Târîh; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Mervân b. Hakem" maddesi

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →