Hz. Yûnus Tevrat ve İncil’de: Kur’an Anlatımıyla Karşılaştırma

Hz. Yûnus, Kur’an’da kavminden öfkeyle ayrılan, balığın karnında Allah’a yalvaran ve sonunda kavmi iman eden bir peygamberdir. Kitab-ı Mukaddes’teki Yunus kitabı da Ninova, gemi, büyük balık ve tövbe olaylarını anlatır. Ana çizgi benzerdir; fakat Yunus’un konumu, kabak bitkisi ve mesajın vurgusu farklıdır.

Hz. Yûnus Kimdir?

Hz. Yûnus, Kur’an’da altı surede anılan bir peygamberdir. Bir sure onun adını taşır (Yûnus Suresi, 10). Kur’an onu “Zünnûn” (balık sahibi) ve “Sâhibü’l-hût” (balığın sahibi) lakaplarıyla da anar (Enbiyâ, 21/87; Kalem, 68/48). Ona atfedilen tarihî çerçeve, Asur’un başkenti Ninova’ya gönderilen bir peygamber olduğudur. Kitab-ı Mukaddes’te “Yunus, Amitay oğlu” olarak geçer; Tevrat’ta kısa Yunus kitabı bu hikâyeye ayrılmıştır.

Kaçış ve Gemi Yolculuğu

Tevrat’a göre Rab Yunus’a Ninova’ya gidip şehrin kötülüğünü bildirmesini emreder; Yunus Rab’bin yüzünden kaçarak Yafa’dan Tarşiş’e giden bir gemiye biner (Yunus 1:1-3). Rab güçlü bir fırtına çıkarır, gemidekiler kura çeker ve kura Yunus’a düşer. Yunus kendisini denize atmalarını ister. Kur’an’da da benzer bir çerçeve vardır: “O, dolu bir gemiye kaçtı; kur’a çekti, kaybedenlerden oldu” (Sâffât, 37/140-141). Her iki metinde kaçış, kura ve denize atılma ortaktır.

Balık ve Dua

Tevrat’a göre Rab “büyük bir balık” hazırlar ve Yunus balığın karnında üç gün üç gece kalır (Yunus 1:17). Yunus 2’de balığın karnından yaptığı dua şiir biçimindedir. Kur’an’da süre belirtilmez. Yunus karanlıklar içinde (zulumât) şu duayı yapar: “Senden başka ilâh yoktur, seni tenzih ederim; ben gerçekten zalimlerden oldum” (Enbiyâ, 21/87). Allah duayı kabul eder, onu gamdan kurtarır ve “Müminleri böyle kurtarırız” der (21/88). Kur’an Yunus’un tesbih ettiğini ve bunun kurtuluş sebebi olduğunu bildirir: “Eğer tesbih edenlerden olmasaydı, diriltilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı” (Sâffât, 37/143-144).

Ninova ve Tövbe

Her iki kaynakta da Yunus’un kavmi tövbe eder. Tevrat’ta Yunus “Kırk gün sonra Ninova yıkılacak” der; halk oruç tutar, çul giyer, kral da tahttan inip kül üstüne oturur (Yunus 3). Allah onları affeder. Kur’an’da bu olay ayrı bir istisna olarak anılır: “Yunus’un kavminden başka, inanıp da imanı kendilerine fayda sağlayan bir kent halkı olmadı; azap görmeden önce iman ettiler” (Yûnus, 10/98). Yani Ninova halkı, azab belirtisi geldikten sonra tövbe edip kurtulan tek toplum olarak anlatılır. Bu istisnai durum ayrıntıları ile hadislerde Yunus ve yanlış bilinenler yazılarında devam eder.

Öfke ve Kabak

Ayrılık burada belirginleşir. Tevrat’ta Yunus, Allah’ın Ninova’yı bağışlamasına öfkelenir ve ölümü ister (Yunus 4:1-3). Şehrin dışında bir çardak kurup bekler; Rab bir bitki (kabak ya da hint yağı bitkisi) büyütür, Yunus gölgesinden sevinir. Ertesi gün bitki kurur ve Yunus yine öfkelenir. Rab ona, Ninova’daki yüz yirmi bin kişiye ve hayvanlara acımaması gerektiğini söyler. Bu bölüm Tevrat’ın merhamet vurgusunu taşır.

Kur’an’da ise Yunus’un balıktan çıkıp “hasta olarak” boş bir yere atıldığı, üzerine bir kabak (yakṭîn) bitkisi bitirildiği ve sonra “yüz bin ya da daha fazla” kişiye gönderildiği anlatılır (Sâffât, 37/145-148). Yunus’un öfkeli gitmesi (“öfkeli olarak gitti”) Enbiyâ 21/87’de anılır, fakat yorum farklıdır: Müfessirler onu kavmine kızgın olarak ya da emir gelmeden ayrılmış olarak açıklar. Kur’an peygamberin ismetini korur; bunu “isyan” değil “acele ve imtihan” biçiminde yorumlar.

İncil’de Yunus ve “Yunus’un Belirtisi”

Matta 12:39-41’de İsa, bir belirti isteyenlere “Yunus peygamberin belirtisinden başka belirti verilmeyecek” der. Yunus nasıl üç gün üç gece balığın karnında kaldıysa, İnsanoğlu da yerin bağrında kalacaktır; Ninovalılar da Yunus’un vaazı karşısında tövbe ettikleri için yargıda bu kuşağa karşı kalkacaklardır. Hristiyan yorumunda bu, Mesih’in ölüm ve dirilişinin sembolüdür. Müslümanlar ise İsa’nın çarmıha gerildiği inancını paylaşmaz (Nisâ, 4/157-158); Yunus kıssasını tövbe ve merhamet bağlamında anlar.

Özet

Ortak noktalar kaçış, gemi, kura, balık, dua ve Ninova’nın tövbesidir. Farklar ise süre bilgisi, Yunus’un öfkesinin tasviri ve kıssanın amacıdır. Kur’an, Yunus’un duasını örnek gösterir; Tevrat, Allah’ın merhametini tartışır. Aynı bölümde sıradaki peygamberin kıssası için Hz. Zekeriyyâ’nın Tevrat ve İncil’deki yeri yazısına geçebilirsiniz.

Yunus’un Mesajının İki Kaynaktaki Amacı

Tevrat’ta Yunus kitabı, bir peygamberin kişisel öfkesi üzerinden Allah’ın merhametinin evrensel olduğunu vurgular: Allah yalnızca İsrail’in değil, Asur’un başkenti Ninova’nın halkını da bağışlayabilir. Kitabın son cümlesi bir sorudur ve okuyucuyu düşünmeye çağırır. Kur’an’da ise Yunus kıssası, tövbenin kabulü ve imanın azap belirtisi görülünce bile fayda sağlayabilmesi gibi özel bir hâli anlatır; ayrıca peygamberlerin sabır ve teslimiyet konusunda imtihan edildiğini gösterir. Her iki metin farklı vurgularla aynı temel öğretiye hizmet eder: Allah tövbe edeni affeder.

Tarihî Arka Plan ve Ninova

Ninova, Asur İmparatorluğu’nun başkentlerinden biridir ve bugünkü Musul’un karşısında, Dicle’nin doğu yakasında kalıntıları görülür. Tevrat metni Ninova’yı “büyük bir kent” diye anar ve üç günlük yolculukla dolaşılabilecek bir genişlik tarif eder (Yunus 3:3). Arkeolojik çalışmalar şehrin Asur Kralı Sanherib ve Aşurbanipal dönemlerinde çok geliştiğini göstermiştir. Yunus’un tam olarak hangi dönemde yaşadığı konusunda kesin bilgi yoktur; Tevrat’ta Krallar 14:25 ona Yarovam II dönemi (yaklaşık M.Ö. 8. yüzyıl) bağlamında bir peygamber olarak atıf yapar. İslam kaynakları dönem konusunda kesin bilgi vermez.

Yunus Kitabının Edebî Yapısı

Kitab-ı Mukaddes’teki Yunus kitabı dört kısa bölümden oluşur ve diğer peygamber kitaplarından farklı olarak bir peygamberin vaazlarını değil, tek bir hikâyesini anlatır. Kitabın ortasındaki dua (Yunus 2) şiir biçiminde olup mezmurlara benzer. Araştırmacılar kitabın tarihî bir rapor mu yoksa öğretici bir anlatı mı olduğu konusunda farklı yorumlar yapar. Müslüman okur için Kur’an’ın verdiği çerçeve esastır; Tevrat metni karşılaştırma amacıyla okunur. İki anlatımın ortak yönü, Allah’ın tövbe edeni bağışlayıcı oluşudur.

Sıkça Sorulan Sorular

Yunus balığın karnında ne kadar kaldı?

Tevrat üç gün üç gece der. Kur’an süre belirtmez; bazı tefsirler farklı süreler aktarır, bunlar kesin değildir.

Yunus kavmi neden azaptan kurtuldu?

Azap belirtileri görününce hep birlikte tövbe ettikleri için kurtuldular. Kur’an bunu özel bir durum olarak bildirir (Yûnus, 10/98).

“Yunus’un belirtisi” ne anlama gelir?

İncil’de İsa’nın üç gün üç gece yerin içinde kalacağına dair sembolik yorumdur. Müslümanlar bu yorumu paylaşmaz.

Ninova nerededir?

Günümüz Irak’ında, Dicle Nehri kıyısında, Musul’un karşısında yer alan eski Asur şehridir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 4 Ekim 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Yûnus" md.; Kitab-ı Mukaddes, Yunus kitabı (bölüm 1-4) ve Matta 12:39-41; Taberî, Câmiu'l-beyân ve Târîhu'l-ümem ve'l-mülûk; İbn Kesîr, Kısasü'l-enbiyâ

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →