Osmanlı’da Miras Taksimi ve Kassamlık: Tereke Defteri ve Uygulama

Osmanlı’da miras taksimi, kadı mahkemelerinde şer’î hukuka göre yapılırdı. Mahkemelerde görevli kassam (kısmet memuru), ferâiz hesaplarını yapar, tereke defterleri düzenlenir ve mirasçıların payları kayıt altına alınırdı. Bu uygulama, mirasın hukuken güvence altına alınmasını ve kadın mirasçıların da payını almasını amaçlıyordu.

Kadı mahkemesi ve tereke işlemleri

Osmanlı toplumunda ölüm olduğunda, özellikle mal varlığı olan kişilerin terekesi, şer’iyye mahkemesine bildirilir ve kadının nezaretinde işlem yapılırdı. Kadı, mirasçıları tespit eder, borç ve alacakları inceler, vasiyet varsa geçerliliğini kontrol ederdi. Küçük mirasçılar için vasi tayin edilir, onların payları kayıt altına alınır, emin kişilere teslim edilirdi. Bu işlemler, miras uyuşmazlıklarını azaltmayı ve yetim haklarını korumayı hedefliyordu. Şer’iyye sicilleri bugün tarihçiler için önemli bir kaynaktır; bu kayıtlar sayesinde dönemin mal varlıkları ve aile yapıları bilinebilmektedir.

Kassam kimdir?

Kassam, kadı mahkemesinde miras taksimini yapan, ferâiz ilmini bilen ve hesaplarda uzman olan görevlidir. Kelime, “bölen, paylaştıran” anlamına gelir. Kassamlar, mirasçıların paylarını hesaplar, taşınır ve taşınmaz malları değerlendirir ve taksim işlemini düzenlerdi. Bu görev için ferâiz ilminde yetkin olmak, adil ve güvenilir olmak şarttı. Kassam hesaplarını mahkeme kaydına geçirir, kadı da bunu onaylardı. Kassamlık, ilmiye mesleği içinde özel bir uzmanlık olarak görülürdü ve bu kişilerin hesap yöntemlerine dair eserleri de bulunmaktadır. Ferâiz ilminin kaynakları için ferâiz ilmi ve klasik eserler yazısı okunabilir.

Tereke defterleri

• Mal envanteri: Ölenin ev eşyası, giyim, hayvan, tarla, dükkân, nakit ve alacakları ayrıntılı olarak yazılırdı.
• Borç ve alacaklar: Alacaklılar mahkemede beyanda bulunur, borçlar terekeden ödenirdi.
• Mirasçı listesi: Eş, çocuk, anne baba ve diğer mirasçılar kaydedilir, payları kesir olarak belirtilirdi.
• Vasi ve emanet: Küçük mirasçılar için tayin edilen vasi ve mal teslim bilgileri de deftere işlenirdi.
• Taksim kaydı: Paylaşım sonucunda her mirasçıya düşen mal ve değer ayrıntılı yazılırdı.

Kadınların miras hakkı uygulamada

Osmanlı arşiv çalışmaları, kadınların mahkeme kayıtlarında sıkça mirasçı, mal sahibi, davacı ve vakıf kurucusu olarak yer aldığını göstermektedir. Kadınlar miras paylarını alır, bunları satabilir, kiraya verebilir veya vakfedebilirdi. Mahkeme, kadının payının haksız yere alınması hâlinde dava açma imkânı sunuyordu. Buna rağmen bazı bölgelerde ve dönemlerde, örfî baskılarla kız çocuklarının payının verilmediği örnekler de görülür; bu durum kayıtlardan anlaşılmaktadır. Genel tabloda şer’î hukukun kadına mülkiyet hakkı sağladığı, fakat uygulamanın bölge ve dönemlere göre değiştiği kabul edilir. Kadın mülkiyeti için kadının kendi adına mülk edinmesi ve yönetmesi yazısına bakılabilir.

Hesap yöntemleri ve ferâiz eserleri

Osmanlı medreselerinde ferâiz dersleri okutulurdu; es-Sirâciyye ve şerhleri, İbn Âbidîn gibi âlimlerin eserleri ve fetva mecmuaları kullanılırdı. Şeyhülislamların fetvaları miras uyuşmazlıklarında yol gösterirdi. Hesaplar kesir, ortak payda ve oran yöntemleriyle yapılır, avl ve redd gibi karmaşık durumlar için hesap cetvelleri hazırlanırdı. Mecelle’nin hazırlanması ve sonrasında Hukuk-ı Aile Kararnamesi gibi düzenlemeler, aile ve miras hukukunu kodifiye etmeye çalışmıştır. Bu süreç, miras hesaplarında standart bir yöntemin yerleşmesine katkı sağlamıştır. Hesap örnekleri için miras hesaplama örnekleri yazısı okunabilir.

Mirasçısız mallar ve beytülmal

Mirasçısı bulunmayan kişilerin terekesi, Osmanlı’da beytülmal emini tarafından kayıt altına alınır, belirli bir süre mirasçı çıkması beklenir, çıkmazsa devlet hazinesine veya vakıflara aktarılırdı. Bu uygulama, mirasçısız ölenlerin malının korunmasını amaçlıyordu. Konunun fıkhî çerçevesi için mirasçı olmayan kişinin malı kime kalır yazısı faydalıdır. Bu uygulamanın günümüzdeki karşılığı, miras bırakanın mirasçısı yoksa mal varlığının devlete geçmesidir.

Günümüze mirası

Osmanlı’daki kassamlık ve tereke defterleri geleneği, bugünkü veraset ilamı, tereke tespiti ve noter işlemlerinin tarihsel atasıdır. Modern hukukta bu işlemler kamu kurumlarınca yapılır; ancak ferâiz hesabı bilen uzmanların dinî hassasiyeti olan aileler için önemi sürmektedir. Mirasın adil paylaşılması, hem toplumsal barış hem kul hakkı bakımından kritik bir ilke olarak kalmıştır. Mirasçıların birbiriyle ilişkisini korumak için mirasçıların kardeşlik hukukunu korumak yazısı da okunabilir. Hilelerle ilgili ayrıntı için miras paylaşımında hile ve muvazaalı satış yazısına da bakılabilir.

Sonuç

Osmanlı’daki kadı, kassam ve tereke defteri düzeni, mirasın hukuken kayıt altına alınmasını ve kadınlar ile yetimlerin korunmasını amaçlayan kurumsal bir yapıydı. Uygulamada bölgesel farklar bulunsa da kayıtlar, şer’î hukukun kadına mülkiyet ve miras hakkı tanıdığını göstermektedir. Bu birikim, günümüz miras uygulamaları için de değerli bir tarihî tecrübedir.

Tereke defterlerinin bir başka önemi, ölünün borç alacak ilişkilerini ve sosyal ağını ortaya koymasıdır. Borçlu ve alacaklı kayıtları, Osmanlı kentlerindeki ekonomik hayatı, kadınların ticaret ve kredi ilişkilerini göstermektedir. Bu kayıtlar arasında vakıf kuran, borç veren ve mal edinen çok sayıda kadın bulunması, kadının hukuki kişiliğinin fiilen de tanındığını ortaya koyar. Bu nedenle tarih araştırmaları, miras ve mülkiyet konusunda doğru bilgi için bu defterlere başvurur.

Sıkça Sorulan Sorular

Kassam kimdir?

Osmanlı kadı mahkemelerinde miras taksimini ferâiz hesabıyla yapan uzman görevlidir.

Tereke defteri nedir?

Ölenin mal, borç, alacak ve mirasçılarını kaydeden resmî defterdir; tarihçiler için önemli bir kaynaktır.

Osmanlı’da kadınlar miras alıyor muydu?

Evet. Şer’î hukuka göre alırlardı; kayıtlar kadınların mal sahibi ve davacı olarak yer aldığını gösterir, ancak uygulama bölgelere göre değişirdi.

Mirasçısız mallar ne olurdu?

Beytülmale veya vakıflara aktarılırdı; mirasçı çıkması için belirli süre beklenirdi.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 16 Mayıs 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Kassâm" ve "Tereke" maddeleri; Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye; İbn Âbidîn, Reddü'l-muhtâr; Osmanlı şer'iyye sicilleri üzerine akademik çalışmalar; Halil İnalcık, Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →