Diyarbakır Ulu Camii: Anadolu’nun En Eski Camilerinden

Diyarbakır Ulu Camii, Anadolu’nun en eski ve en büyük camilerinden biridir. Şehir surları içinde yer alan yapı, Müslümanların şehri fethinden (VII. yüzyıl) itibaren cami olarak kullanılan alanda, günümüzdeki biçimini büyük ölçüde Büyük Selçuklu döneminde XI. yüzyılın sonlarında kazanmıştır.

Diyarbakır’ın İslam tarihi

Diyarbakır (Amid), Bizans ve Sasani dönemlerinde önemli bir sınır kalesiydi. Müslümanlar şehri Hz. Ömer döneminde, yaklaşık 639-640’ta İyâz b. Ganm komutasında fethetti. Şehir, sonraki yüzyıllarda Emevîler, Abbâsîler, Hamdânîler, Mervânîler ve Selçuklular gibi güçlerin yönetimine girdi. Şehrin adı “Diyar-ı Bekr” (Bekr kabilesinin yurdu) ifadesinden gelir.

Surlar, Bizans dönemi temeline dayanan ve sonradan onarılan, bazaltla örülü siyah bir kuşak halindedir. UNESCO, 2015’te “Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri Kültürel Peyzajı”nı Dünya Mirası Listesi’ne aldı. Ulu Camii bu kentsel dokunun merkezindedir.

Yapının tarihçesi

Caminin yerinde fetihten önce bir kilise veya benzeri ibadet yapısı olduğu, Müslümanların bu alanı mescit olarak kullanmaya başladığı anlatılır. Bu bilgiler yerel rivayetlere ve sonraki kaynaklara dayanır; arkeolojik doğrulama sınırlıdır. Caminin bugünkü ana yapısı, kitabelere göre hicrî 484 (1091) yılında Selçuklu hükümdarı Melikşah döneminde yaptırıldı. Camiyi yaptıran kişinin Diyarbakır valisi olduğu belirtilir.

Camii, XII. yüzyılda Artuklu dönemi onarımları ile genişletildi. Daha sonraki yüzyıllarda da yangın ve savaş gibi nedenlerle çeşitli onarımlar gördü. En kapsamlı onarımlar Osmanlı döneminde ve Cumhuriyet’in sonrasında gerçekleşti.

Plan ve iki bölüm

Cami, dikdörtgen planlı, çok ayaklı ve düz damlı olarak başlayan bir yapıdır. Kuzey tarafında geniş bir avlu bulunur ve avluya bakan iki katlı revaklar cephe oluşturur. Harim bölümü ikiye ayrılmıştır: Bir tarafı Şâfiî, diğer tarafı Hanefî mezhebine göre namaz kılınan bölümdür. Bu ayrım, şehir halkının mezhep çeşitliliğini gösterir ve camiye özgü bir özelliktir. Diyarbakır’da Şâfiîlik yaygındır.

Bu iki bölüm ayrı mihraplara sahiptir. Böylece iki mezhep mensupları aynı çatı altında kendi usullerine göre cemaat yapabilirdi. İslam mimarisinde farklı mezheplerin aynı camide yer alması nadir ama önemli bir örnektir. Mezhepler arası hoşgörü ve birlikte yaşama kültürü açısından da bir gösterge olarak okunur.

Avlu ve süsleme

Avlu, Ulu Camii’nin en dikkat çekici bölümlerindendir. Avluyu çevreleyen revaklarda Roma ve Bizans dönemlerinden devşirilmiş sütun başlıkları ve bezemeler bulunur. Cephelerdeki kabartma ve geometrik süslemeler Selçuklu ve Artuklu sanatının özelliklerini gösterir. Avluda bulunan şadırvan da yapıya katkı yapar.

Cephedeki taş işçiliği, Divriği Ulu Camii‘ndeki taş süslemelere benzer bir şekilde Anadolu’nun taş işleme geleneğini yansıtır; ancak Diyarbakır’da daha çok bazalt ve kalkerli taş kullanılır. Siyah–beyaz taş sırası (ablaka) bölgesel bir özelliktir.

Minare ve ek yapılar

Camiin minaresi çevredeki diğer yapılara göre belirgin bir yükseklikte durur. Minarenin biçimi ve süslemeleri zaman içinde onarımlarla değişmiştir. Camiin yanındaki Mesudiye Medresesi, Artuklu döneminde şehrin eğitim merkezlerinden biriydi. Bu medrese de ziyarete açıktır ve şehrin eğitim geçmişini yansıtır.

Camii çevresinde ayrıca Sülüklü Han, Hasan Paşa Hanı ve Dört Gözlü Köprü gibi tarihî yapılar bulunur. Bu yapılar Diyarbakır’ın İpek Yolu ticaretindeki rolünü gösterir.

Tarihî olaylar ve dayanıklılık

Diyarbakır Ulu Camii, şehrin geçirdiği kuşatmalar ve çatışmalardan etkilendi. XX. yüzyılda ve özellikle 2015-2016 yıllarında şehir merkezinde yaşanan çatışmalarda tarihî Sur ilçesi zarar gördü. Bu dönemde birçok tarihî yapının hasar aldığı kaydedilir. Ulu Camii’nin durumu ve onarımı kamuoyunda dikkatle izlenmiştir. Bu yazıda yalnız tarihî ve mimari bilgi verilmekte, siyasi yorumlardan kaçınılmaktadır.

Onarım ve restorasyon çalışmaları ilgili kurumlarca yürütülmektedir. Ziyaretçilerin güncel durumu öğrenmek için resmî kurumlardan bilgi alması önerilir.

Önemi ve ziyaret

Diyarbakır Ulu Camii, Anadolu’daki erken İslam mimarisinin bir temsilcisidir. Selçuklu öncesi ve sonrası katmanları bir arada taşıması, yapıyı eşsiz kılar. Ayrıca ilk dönem camilerinin Anadolu’daki izdüşümünü gösterir. Şehirde sahabe kabirleri ve türbeleri de bulunur; bu yerler ziyaretçilerin uğrak noktalarındandır.

Ziyaretçiler namaz vakitleri dışında camiyi gezebilir. Kılık kıyafet kurallarına uyulmalıdır. Şehrin diğer mekânları için Şanlıurfa’daki Balıklıgöl yazısı da güneydoğu rotasında yararlı olabilir.

Diyarbakır’ın dinî çevresi

Diyarbakır, tarih boyunca Müslüman, Hıristiyan ve diğer toplulukların bir arada yaşadığı bir şehirdir. Şehirde Ulu Camii dışında Nebi Camii, Hz. Süleyman Camii, Behram Paşa Camii ve Safa Camii gibi Osmanlı ve öncesi dönemlere ait yapılar bulunur. Hz. Süleyman Camii’nde Sahâbe-i Kirâm’dan bazı isimlerin mezarlarının yer aldığı anlatılır; bu bilgiler yerel geleneğe dayanır ve kesin tarihî doğrulaması sınırlıdır. Şehrin çok katmanlı dinî dokusu, erken dönem camilerinin Anadolu’ya yayılışını anlamak için önemlidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Diyarbakır Ulu Camii ne zaman yapıldı?

Bugünkü ana yapı 1091 yılında Selçuklu döneminde yapılmıştır; öncesinde de bu alanda ibadet yapısı bulunduğu belirtilir.

Neden iki bölümü vardır?

Şâfiî ve Hanefî mezhebi mensuplarının ayrı mihraplarda cemaat yapabilmesi için.

Diyarbakır ne zaman fethedildi?

Yaklaşık 639-640 yılında İyâz b. Ganm komutasında fethedildi.

UNESCO listesinde mi?

Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri 2015’te Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 12 Temmuz 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Diyarbakır Ulucamii" md.; Gabriel, Albert, Voyages archéologiques dans la Turquie orientale; Aslanapa, Oktay, Türk Sanatı; UNESCO Dünya Mirası Merkezi (whc.unesco.org)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →