Hz. İsmâil Tevrat ve İncil’de: Kur’an Anlatımıyla Karşılaştırma

Hz. İsmâil, Kur’an’da İbrâhim’in oğlu, “halîm” (yumuşak huylu) bir çocuk, vaadine sadık ve Kâbe’yi babasıyla birlikte yükselten bir peygamberdir. Tevrat’ta Yişmael adıyla İbrahim’in Mısırlı Hacer’den doğan ilk oğludur. İncil’de ise Pavlus mektuplarında Hacer ve Sara’nın iki antlaşmayı simgelediği anlatılır. Bu yazı üç anlatımı karşılaştırmalı ve saygılı bir dille inceler.

Doğum ve Müjde

Tevrat’ta Sara çocuk doğuramadığı için cariyesi Hacer’i İbrahim’e verir; Hacer hamile kalır ve Yişmael doğar (Yaratılış 16). Adı “Tanrı işitir” anlamındadır, çünkü Tanrı Hacer’in yakarışını duymuştur. Kur’an’da İbrâhim’in “Rabbim, bana salihlerden bir evlat bağışla” duası (Sâffât 37/100) ve Allah’ın ona “yumuşak huylu bir oğul” müjdelemesi (37/101) anlatılır. Hacer’in adı Kur’an’da geçmez; hadislerde ve tefsirlerde anılır. Peygamberin genel tanıtımı için Hz. İsmâil ana maddesine bakılabilir.

Hacer ve İsmâil’in Çöle Bırakılması

Tevrat’ta Sara’nın isteğiyle Hacer ve Yişmael, İbrahim tarafından Beerşeba çölüne gönderilir; su bitince Tanrı’nın meleği Hacer’e seslenir ve bir kuyu gösterir (Yaratılış 21:8-21). Yişmael, Paran Çölü’nde yaşar. İslâmî kaynaklarda, özellikle Buhârî’deki uzun İbn Abbas hadisinde, İbrâhim’in Hacer ve İsmâil’i Allah’ın emriyle Mekke vadisine bıraktığı, Hacer’in Safa ile Merve arasında su aradığı ve Zemzem’in fışkırdığı anlatılır (Buhârî, Enbiyâ). Kur’an bu olayı İbrâhim 14/37’de dua ile birlikte bildirir: “Rabbimiz, ben soyumdan bir kısmını senin kutsal evinin yanında, ekin bitmez bir vadiye yerleştirdim.” Tevrat’taki coğrafya (Paran) ile Mekke özdeşleşmesi tartışmalıdır; İslâmî gelenek Paran’ı Hicaz olarak yorumlar.

Kurban Kıssası: İsmâil mi, İshak mı?

Tevrat’ta Yaratılış 22’de Tanrı İbrahim’i sınar: “Sevdiğin biricik oğlunu, İshak’ı al ve Moriya diyarına git; orada yakmalık sunu olarak sun.” Kur’an’da Sâffât 37/102-107’de İbrâhim’in oğluna “Rüyada seni boğazladığımı görüyorum, ne dersin?” dediği, oğlun “Babacığım, emrolunduğunu yap; inşallah beni sabredenlerden bulacaksın” cevabını verdiği ve Allah’ın büyük bir kurbanla onu kurtardığı anlatılır. Kur’an kurban edilecek oğlun adını açıkça vermez. Çoğu sahabe ve tâbiî, ayetin sıralamasını (kıssa bittikten sonra İshak müjdesi, 37/112) delil göstererek kurban olanın İsmâil olduğunu savunur; İshak olduğunu söyleyen âlimler de vardır. Tevrat’ta “biricik oğul” ifadesi İsmâil’in daha önce doğduğu hesaba katılınca düşündürücüdür. Bu konuyu daha geniş görmek için Hz. İsmâil hakkında yanlış bilinenler yazısı okunabilir.

Soy ve Bereket Vaadi

Tevrat’ta Tanrı, Yişmael’i bereketleyip on iki prens çıkaracağını ve onu büyük bir millet yapacağını vaat eder (Yaratılış 17:20; 25:12-18). İslâm geleneğinde Arapların büyük kısmı, bu soydan olduğu için “İsmâiloğulları” olarak anılır; Hz. Muhammed de İsmâil soyundandır. Hadiste Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur: “Allah İbrâhim’in oğulları (İsmâil) içinden Kinâne’yi seçti, Kinâne’den Kureyş’i, Kureyş’ten Hâşim’i, Hâşim’den beni seçti” (Müslim, Fezâil). Bu soy zinciri Adnan üzerinden İsmâil’e dayandırılır; Adnan ile İsmâil arasındaki halkalar konusunda ihtilaf vardır. Bu yüzden zincirin ara kısmı kesin değildir.

İncil’deki İsmâil/Yişmael

Galatyalılar 4:22-31’de Pavlus, Hacer ve Sara’yı iki antlaşmaya benzetir: Hacer, kölelikten doğan, Sina Dağı’ndan gelen antlaşmayı simgeler; Sara özgür kadındır ve vaadin çocuğunu doğurur. Burada Yişmael bedensel soy, İshak ise vaat soyu olarak sunulur. Bu teolojik yorum İslâm’a uymaz; çünkü Kur’an İsmâil’i peygamber, salih ve seçilmiş kul olarak över (Meryem 19/54-55; Enbiyâ 21/85; Sâd 38/48). Bu fark, iki geleneğin İbrahim’in iki oğluna bakışındaki temel ayrımlardan biridir.

Kâbe’nin İnşası

Bakara 2/127: “Hani İbrâhim ve İsmâil Kâbe’nin temellerini yükseltiyorlardı: Rabbimiz, bizden kabul et. Şüphesiz sen işitirsin, bilirsin.” Tevrat’ta Kâbe’nin inşasına dair bir anlatı yoktur. Bu da Kur’an ve hadislere özgü bir bilgidir. Buhârî’deki uzun hadiste İbrâhim’in Mekke’ye gelip İsmâil’le birlikte Kâbe’yi inşa ettiği, Hacerülesved’in konulduğu anlatılır. Hac ibadetinin kökeni de bu olaya bağlanır. Kâbe ve hac ile ilişkisi dolayısıyla İsmâil, İslâm’da ayrı bir konuma sahiptir.

Karşılaştırma Özeti

• Ortak: İbrahim’in Hacer’den oğlu; çöle bırakılma; su kaynağı; büyük bir soy vaadi.
• Kur’an’a özgü: Kâbe’nin birlikte inşası; İsmâil’in peygamberliği; sabır ve vaadine sadakat övgüsü.
• Tevrat’a özgü: Yişmael’in Paran çölünde okçu oluşu ve Mısırlı eşi.
• İhtilaf: Kurban edilen oğul İsmâil mi İshak mı?

Sonuç

İsmâil, üç kaynakta ortak bir figür olsa da Kur’an onu peygamber ve Kâbe’nin banisi olarak yüceltir. Kurban kıssasında farklı görüşler vardır. Hadislerdeki yeri için Hz. İsmâil hadislerde nasıl anılır yazısı, İshak ile karşılaştırma için Hz. İshak Tevrat ve İncil’de yazısı okunabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

İsmâil Tevrat’ta kimdir?

Yişmael, İbrahim’in Hacer’den doğan ilk oğludur (Yaratılış 16). Tanrı onu bereketlemiş ve büyük bir millet yapacağını vaat etmiştir (17:20).

Kurban edilen kimdir?

Tevrat’ta Yaratılış 22’de İshak’tır. Kur’an adını vermez; çoğu İslâm âlimi ve hadis yorumları İsmâil’dir diyen görüşü benimser, İshak diyenler de vardır.

İncil İsmâil’i nasıl anar?

Galatyalılar 4:22-31’de Hacer ve Sara iki antlaşmaya benzetilir; İbraniler 11:17-19’da İshak’ın kurbanı anılır.

İsmâil Mekke’ye yerleşti mi?

Kur’an İbrahim’in zürriyetinden bir kısmını ‘ekin bitmeyen bir vadiye, Kâbe’nin yanına’ yerleştirdiğini bildirir (İbrâhim 14/37). İslâmî kaynaklar bunu İsmâil ve Hacer olarak açıklar.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 22 Eylül 2026 · Kaynaklar: Diyanet İşleri Başkanlığı, Kur'an Yolu Tefsiri (Sâffât 37/99-113; Bakara 2/125-129); TDV İslâm Ansiklopedisi, "İsmâil" md.; Kitab-ı Mukaddes, Yaratılış 16-17, 21-22; Galatyalılar 4:22-31

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →