Nikâh ve Boşanmada Dört Mezhebin Yaklaşımı

Nikâh ve boşanma, mezhepler arasında fıkhî ayrıntı farklarının en çok görüldüğü alanlardandır. Veli, şahit, mehir, kefâet, talak ve iddet konularında Hanefî, Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî mezhepleri ortak esaslara sahip olsa da önemli ayrıntı farkları taşır. Günümüzde bu konular ülkelerin medenî hukuklarıyla da şekillenir.

Nikâhın rükünleri ve şartları

Bütün mezheplerde nikâhın temel unsuru, iki tarafın karşılıklı rızası ve icap-kabul sözleridir. Nisâ Suresi 4. ayet mehir verilmesini ve çok eşliliği adalet şartına bağlar. Şahit konusunda Hanefî ve Şâfiîlerde iki şahit nikâhın sahihliği için şarttır; Hanbelîlerde de şahit şartı vardır. Mâlikîlerde ise nikâhın ilanı (duyurulması) esastır ve şahitler akitte şart olmayıp, zifafta (dühûl) bulunmalıdır. Bu fark, hadis rivayetleri ve Medine ehlinin ameline dayanır; ayrıntı için Hanefî ile Mâlikî arasındaki farklar yazısı okunabilir.

Veli ve kadının rızası

Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelîler “Veli olmadan nikâh olmaz” mealindeki hadisi esas alarak velinin nikâhın şartı olduğunu söyler. Hanefîler ise ergin ve akıllı kadının kendi nikâhını yapabileceğini, velinin iznini bu durumda zorunlu görmeyip tavsiye ettiğini söyler; kefâet (denklik) şartı bu durumda önem kazanır. Bu görüş Bakara 230 ve 232. ayetlerde kadına nikâh fiilinin nispet edilmesine dayandırılır. Ergin olmayan kızların evliliği konusunda klasik fıkıhta farklı görüşler vardır; günümüzde ise ülkelerin yasal yaş sınırları esastır.

Mehir

Mehir, kadının hakkıdır ve nikâhın bir sonucudur. Hanefîlerde asgari mehir on dirhem gümüş (yaklaşık 30 gram), Mâlikîlerde üç dirhem veya çeyrek dinar kabul edilir; Şâfiî ve Hanbelîlerde belirli bir alt sınır yoktur, değeri olan her şey mehir olabilir. Mehrin muaccel (peşin) ve müeccel (vadeli) kısımları olabilir. Zifaf veya halvet-i sahihadan önceki boşanmada mehrin yarısı gerekir. Mehir, kadının evlilikteki ekonomik güvencesi olarak klasik fıkıhta önemlidir; modern aile hukuklarında ise farklı biçimlerde düzenlenir.

Talak ve türleri

Boşama yetkisi klasik fıkıhta kocaya aittir; kadın ise hâkimden boşanma talep edebilir (fesih, tefrik, hul’). Talak, sünnet (bir temizlik döneminde bir talak) ve bid’at (aynı anda üç talak veya hayızda boşama) olarak ayrılır. Dört mezhebe göre tek celsede söylenen üç talak, günah olmakla birlikte üç talak sayılır; ancak İbn Teymiyye ve İbn Kayyim gibi bazı âlimler bunun tek talak olduğunu savunmuştur. Bazı çağdaş ülkelerin kanunları bu görüşü esas almıştır. Caferî fıkhında ise şahitli ve belirli şekle uygun olmayan talak geçerli sayılmaz; bkz. Caferî fıkhı ile Hanefî fıkhı. Zorla veya sarhoşken yapılan talak konusunda da mezheplerde farklı görüşler vardır: Hanefîler sarhoşun talakını geçerli sayarken, Şâfiî ve Hanbelîlerde ayrıntılı görüşler bulunur.

İddet ve nafaka

Talâk Suresi 65 ve Bakara 228. ayetlere göre boşanmış kadın üç “kur'” bekler; “kur'” kelimesinin hayız mı temizlik mi olduğu konusunda Hanefî ve Hanbelîler hayız, Şâfiî ve Mâlikîler temizlik (tuhr) anlamını esas alır. Bu, iddet süresinin başlangıcı ve bitişini etkiler. Kocası ölen kadın için dört ay on gün, hamile kadın için doğum süresi iddet olur. Nafaka konusunda Hanefîler boşanmış kadına iddet boyunca nafaka ve mesken hakkı verir; Şâfiî ve Mâlikîlerde kesin boşanma (bâin talak) sonrası nafaka yalnızca hamile kadına gerekir. Bu fark, kadınların hakları açısından önemlidir.

Modern hukuk ve fıkhî çeşitlilik

Osmanlı’da 1917 Hukûk-ı Âile Kararnamesi, Hanefî mezhebi dışındaki görüşlerden de yararlanarak (örneğin kayıp koca ve zarar nedeniyle boşanma gibi konularda) aile hukukunu düzenlemiştir. Bu uygulama mezhepler arası esneklik örneğidir; Mecelle ve Osmanlı’da fıkhın kanunlaşması yazısında benzer bir sürece değinilir. Günümüz Türkiye’sinde ise evlilik ve boşanma Medenî Kanun’a tâbidir; dinî nikâh ise ayrı ve vicdani bir konudur. Mezhep farkları, dinî hayatı yaşarken referans noktası olarak kalır. Mezheplerin kadın meselelerine bakışı için Mezheplerin kadın meselelerine yaklaşımı yazısı okunabilir. Mut’a ve geçici nikâh tartışması ise Şia’da mut’a nikâhı yazısında ele alınır.

Bu konularda farklı mezhep görüşlerini bilmek, insanların yaşadığı güçlükleri çözümlemede alternatif yollar sunar. Klasik fıkıhtaki bu çeşitlilik, özellikle zarar gören tarafın hakkını korumak için başka mezhebin görüşüne başvurulmasına imkân vermiştir. Bununla birlikte günümüzde bireysel kararlar yerine, yetkili mahkemeler ve fetva mercileri esas alınmalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Nikâhta veli şart mıdır?

Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelîlerde şarttır. Hanefîlerde akıllı ve ergin kadın kendi nikâhını yapabilir; ancak velinin onayı tavsiye edilir ve denk olmayan evliliklerde veli itiraz hakkına sahiptir.

Mehrin asgari miktarı var mı?

Hanefîlerde on dirhem, Mâlikîlerde üç dirhem (çeyrek dinar); Şâfiî ve Hanbelîlerde asgari sınır yoktur, taraflar neyi mehir olarak anlaşırsa o geçerlidir.

Tek celsede üç talak ne olur?

Dört Sünni mezhebin çoğunluğuna göre üç talak sayılır (bid’î talak olmakla birlikte). İbn Teymiyye ve bazı âlimlere göre tek talak sayılır; Caferî fıkhında ise geçerli sayılmaz. Güncel Türk hukukunda boşanma mahkeme kararıyla olur.

İddet süresi nedir?

Boşanmış kadın için üç hayız veya üç temizlik (mezhebe göre), kocası ölen kadın için dört ay on gündür. Hamile kadın doğuma kadar bekler. Hayız ve temizlik tanımı mezhepler arasında farklılık gösterir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 23 Ekim 2026 · Kaynaklar: Kur'an-ı Kerîm, Nisâ Suresi (4/3, 4/19-35) ve Talâk Suresi (65/1-7); Buhârî; Müslim (Nikâh ve Talâk bölümleri); TDV İslâm Ansiklopedisi, "Nikâh" ve "Talâk" maddeleri; Vehbe ez-Zühaylî, el-Fıkhu'l-İslâmî ve Edilletüh

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →